Лексика-грамматика: «кейін», «еді» және «қарамастан» тіркестері
Кандидат лексика-грамматика бөлімінде 25 тапсырманы 20 минутта орындап отыр. Ол үш қиын тапсырмаға тоқталды. 1) «Жиналыс ___ кейін директор бізге хабарласты.» Нұсқалар: A) біткен B) біткеннен C) біту D) бітіп. 2) «Егер мен ертерек келсем, оны ___.» Нұсқалар: A) көремін B) көрдім C) көрер едім D) көріп едім. 3) «Ол ___ қарамастан, жұмысты бітірді.» Нұсқалар: A) шаршағанына B) шаршаған C) шаршағанды D) шаршағаннан. Кандидат бірінші тапсырмада «кейін» сөзін «соң» сияқты қабылдап, екіншісінде «еді» қосымшасын тек өткен шақ деп ойлайды. Ол ережелерді жаттамаған, бірақ мысалдарды есіне түсіреді. Әр нұсқаны бір-бірімен салыстыруға уақыт жоғалтқысы келмейді, бірақ қате жауап беруге де қорқады. Қалған 22 тапсырмаға 14 минут қалды; әр тапсырмаға орта есеппен 38 секунд келеді. Ол бұл үш тапсырманы белгілеп қойып, соңына қайта оралуды жоспарлап отыр.
1. 1-тапсырмадағы дұрыс жауапты таңдап, «кейін» сөзінің қажет ететін септігін дәлелдеңіз.
Read the worked answer
Дұрыс жауап - B) біткеннен.
«Кейін» мезгіл қатынасындағы сөзден кейін шығыс септігін талап етеді: біткен + -нен = біткеннен. A) «біткен» - атау септігіндегі есімше, «кейін»-мен тіркеспейді. C) «біту» - тұйық етістік, мұнда мағынасы сай емес. D) «бітіп» - көсемше, «бітіп кейін» қате.
Салыстырыңыз: «жиналыс біткеннен кейін», «жиналыс біткеннен соң», «жиналыс біткенге дейін» - «дейін» де шығыс септігін қажет етеді, бірақ мағынасы қарама-қарсы. Емтиханда «кейін/соң/бұрын» тіркестерін бір топқа біріктіріп есте сақтау тиімді.
2. 2-тапсырмада C мен D нұсқаларының айырмасын түсіндіріңіз.
Read the worked answer
C) көрер едім - шартты раймен («келсем») бірге келетін болжам нәтиже: «егер келсем, көрер едім» = «would see». D) көріп едім - өткендегі тәжірибе/еске алу: «мен оны бұрын көріп едім» = «I had seen him».
Мұнда «еді» жалғыз өзі өткен шақ жасамайды; ол -ар/-ер/-р формасымен қосылып болжамды білдіреді. A) «көремін» - осы/келер шақ; B) «көрдім» - нақты өткен шақ, шартты мағынаға сай емес. Сондықтан дұрыс жауап - C.
3. 3-тапсырмада «қарамастан» қандай септікті талап етеді және уақыт тапшылығында қандай шешім қабылдау керек?
Read the worked answer
«Қарамастан» барыс септігін талап етеді: шаршаған + -ға = шаршағанына қарамастан. A дұрыс. D «шаршағаннан» шығыс септігі, ол «кейін/соң» тіркестеріне сәйкес, бірақ «қарамастан»-мен қате. B атау, C табыс септігі.
Уақыт тапшы болса: ережені толық шығаруға тырыспай, таныс тіркесті («қарамастан» → -ға/-ге/-қа/-ке) еске түсіріп, жауапты белгілеп, келесі тапсырмаға көшу керек. 38 секундта ұзақ талдау қателік тәуекелін арттырады.