Moldova Bacalaureat Gagauz Language and Literature key terms

Bir tekstin okuyucuya iletmek istediği temel düşünce; yazarın konu üzerinden varmak istediği sonuç. Konudan farklıdır, çünkü konu ne anlatıldığını, ana fikir ise niçin anlatıldığını gösterir.

Bir edebi veya bilgilendirici metinde ele alınan olay, durum ya da sorun. Metnin ne hakkında olduğunu tek cümleyle söyler; yorum ve değerlendirme içermez.

Metnin en üstünde yer alan, içeriği kısa biçimde sezdiren ad. İyi bir başlık metnin konusunu yansıtır, merak uyandırır ve çoğu zaman ana fikre işaret eder.

Aynı düşünce çevresinde birleşen, girintiyle başlayan ve genellikle bir ana cümle ile onu destekleyen cümlelerden oluşan metin birimi. Her paragraf tek bir düşünceyi işler.

Paragrafın temel düşüncesini taşıyan, çoğunlukla ilk cümlede yer alan yargı. Diğer cümleler bu cümleyi açıklar, örnekler ya da kanıtlar.

Paragrafın ana cümlesini örnek, kanıt, karşılaştırma veya ayrıntıyla güçlendiren cümle. Ana düşünceyi değiştirmez, yalnızca onu somutlaştırır ve inandırıcı kılar.

Bir metindeki cümle ve paragrafların anlam ve biçim bakımından birbirine bağlanması. Adıllar, bağlaçlar, sözcük yinelemeleri ve sıralama ögeleri bu bağı kurar.

Cümleleri, söz öbeklerini ya da paragrafları anlam ilişkisi kurarak birleştiren değişmez sözcük türü. Neden, sonuç, karşıtlık, ekleme gibi ilişkileri açıkça gösterir.

Tek başına anlamı olmayan, kendinden önceki sözcükle öbek kurup anlam katan görevli sözcük. Gagauzçada ilgeçler yer, yön, araç ve benzeri ilişkileri belirtir.

Canlı, cansız varlıkları, kavramları, duyguları ve olayları karşılayan sözcük türü. Gagauzçada adlar teklik-çokluk, iyelik ve hal ekleriyle çekimlenir.

Bir adı nitelik, sayı, belirsizlik, soru ya da işaret bakımından belirten sözcük. Addan önce gelerek onun anlamını sınırlar veya açıklar.

Eylemlerin, sıfatların ya da başka belirteçlerin anlamını zaman, yer, ölçü, durum bakımından belirleyen sözcük. Çoğunlukla eylemden önce yer alır.

İş, oluş ya da durum bildiren sözcük türü. Gagauzçada kişi ve zaman ekleriyle çekimlenir; çekimli eylem cümlenin yüklemini oluşturur.

Eylemin bildirdiği işin gerçekleşme biçimini gösteren gramer ulamı; haber ve dilek kipleri ayrılır. Kip, zamanla birlikte eylemin konuşana göre durumunu belirtir.

Eylemin hangi zamanda gerçekleştiğini gösteren ek. Gagauzçada geçmiş, şimdiki, gelecek ve geniş zaman biçimleri kişi ekleriyle birlikte kullanılır.

Bir varlığın kime ya da neye ait olduğunu belirten ad çekim eki. Kişiye göre değişir ve çoklukla birlikte kullanılabilir.

Adın cümledeki görevini ve diğer sözcüklerle ilişkisini belirleyen çekim ulamı. Yalın, belirtme, yönelme, bulunma, çıkma ve araç halleri ayrı eklerle kurulur.

Cümlede yargıyı bildiren, cümlenin kurulmasını sağlayan temel öge. Çekimli bir eylem ya da ad soylu bir sözcük olabilir; cümle yükleme göre tamamlanır.

Cümlede yüklemin bildirdiği işi yapan ya da durumda bulunan varlığı gösteren öge. Yükleme sorulan 'kim, ne' sorusuyla bulunur.

Yüklemin bildirdiği işten etkilenen varlığı gösteren cümle ögesi. Belirtili ve belirtisiz olarak ikiye ayrılır; belirtili nesne belirtme hali eki alır.

Yüklemin yöneldiği yer, yön, zaman ya da durumu belirten cümle ögesi. Yönelme, bulunma ve çıkma hali eklerini almış adlarla kurulur.

Yazıda anlamı belirginleştirmek, duraklamaları göstermek ve cümle sınırlarını işaretlemek için kullanılan işaretler sistemi. Nokta, virgül, iki nokta ve tırnak işareti bunlara örnektir.

Sözcüklerin ve eklerin yazıda hangi harflerle, bitişik ya da ayrı yazılacağını belirleyen kurallar bütünü. Doğru yazım, metnin anlaşılırlığını ve resmi geçerliliğini sağlar.

Bir dilin seslerini yazıya aktarmak için kullanılan harflerin sıralı bütünü. Gagauz yazısı bugün Latin harflerine dayanır ve Türk dilleri için uyarlanmış işaretler içerir.

Konuşma organlarıyla üretilen ve anlam ayırt etmeye yarayan en küçük dil birimi. Ünlüler ve ünsüzler olarak sınıflandırılır; harf ise sesin yazıdaki karşılığıdır.

Bir sözcükteki ünlülerin ve eklerin, önceki ünlüye göre kalınlık-incelik ya da düzlük-yuvarlaklık bakımından uyum göstermesi. Türk dillerinde ek seçimini belirleyen temel kuraldır.

Sözcük köküne ya da gövdesine eklenerek yeni anlam kuran veya gramer ilişkisi belirten biçimbirim. Yapım ekleri yeni sözcük türetir, çekim ekleri ise sözcüğü cümleye hazırlar.

Uzun deneyimlerden doğan, kalıplaşmış sözlerle bir öğüt ya da gözlem aktaran kısa halk sözü. Sözcükleri değiştirilemez; genellikle mecaz anlam taşır.

En az iki sözcükten oluşan, gerçek anlamından uzaklaşmış kalıplaşmış söz öbeği. Duygu ve durumları kısa yoldan anlatır; sözcüklerin yeri çoğunlukla değiştirilemez.

Bir sözcüğün gerçek anlamı dışında, benzetme ya da aktarma yoluyla kullanılması. Edebi dilde anlatımı yoğunlaştırır ve okuyucuda yeni çağrışımlar uyandırır.

Aralarında ortak özellik bulunan iki varlıktan zayıf olanı güçlü olana yaklaştıran sanat. 'Gibi, kadar' sözcükleri ya da doğrudan aktarma ile kurulur.

Duyularla algılanabilen bir görüntünün dil yoluyla okurun zihninde canlandırılması. Şairin seçtiği sözcükler, çağrışımlar aracılığıyla somut bir tasarım oluşturur.

Bir edebi eserde işlenen ana duygu, düşünce ya da yaşantı alanı; örneğin ayrılık, doğa sevgisi, göç. Tema, eserin bütününe yayılan anlam çekirdeğidir.

İnsana özgü niteliklerin doğadaki varlıklara, hayvanlara ya da nesnelere aktarılması. Anlatımı canlandırır ve çoğu zaman halk şiirinde doğayla kurulan yakınlığı yansıtır.

Bir eserin bölümlerinin düzenleniş biçimi; giriş, gelişme ve sonuç gibi yapısal ögelerin dengeli dağılımı. Kompozisyon, yazarın düşünceyi okura hangi sırayla sunduğunu gösterir.

Bir anlatıda olayların neden-sonuç ilişkisi içinde sıralanması. Giriş, düğüm, çatışma, doruk noktası ve çözüm bölümlerinden oluşan akışı belirtir.

Bir edebi eserde yer alan karakterlerin tümü ve aralarındaki ilişkiler düzeni. Baş kişi, yardımcı kişiler ve karşıt karakterler eserin çatışmasını taşır.

Olayları okura aktaran ses ya da bakış açısı. Birinci kişi anlatımı yaşananları içeriden sunarken üçüncü kişi anlatımı dışarıdan gözlem yapar.

Yazarın metni yazarken okurda uyandırmak istediği etki ve iletmek istediği mesaj. Metnin dilinden, seçtiği örneklerden ve vurgularından çıkarılarak yorumlanır.

Yazarın bir konudaki kişisel görüşünü, kanıtlama kaygısı gütmeden, akıcı ve özgün bir dille işlediği kısa yazı türü. Düşünceyi sohbet havasında geliştirir.

Bir konuyu bilimsel ya da düşünsel ölçütlerle inceleyen, kanıt ve kaynaklara dayanan yazı türü. Savunduğu görüşü örneklerle destekler ve nesnel bir dil kullanır.

Bir tartışmada ileri sürülen ve savunulması gereken temel görüş. İyi bir sav açık, tek cümlede anlaşılır ve kanıtlanabilir nitelikte olmalıdır.

Bir savı desteklemek için sunulan örnek, alıntı, veri ya da yaşantı. Kanıt savı güçlendirir; ancak konuyla doğrudan ilgili ve güvenilir olmalıdır.

Bir yargının neden doğru olduğunu açıklayan mantıksal dayanak. Sav ile kanıt arasında köprü kurar ve okurun ikna edilmesini sağlar.

Duygu, düşünce ve bilgilerin yazılı biçimde düzenli ve anlaşılır olarak aktarılması. Planlama, taslak yazma, düzeltme ve son okuma aşamalarını içerir.

Yazılmış bir metnin yazım, noktalama, dilbilgisi ve anlatım bakımından gözden geçirilip hatalarının giderilmesi. Metnin son biçimini almadan önce yapılan zorunlu bir aşamadır.