Kalata ya sukulu imene makolo anaisandula
Mu Febuluwale, sukulu ya sekondale ya ku Kasungu inalemba kalata yofupikitsa yopita kwa makolo. Kalatayi inali ndi mawu awa: 'Ana omwe sadzalipira ndalama zonse pofika 30 Seputembala sadzaloledwa kulembetsa mayeso a gawo lachiwiri, pokhapokha atapempha mwayi kwa mkulu wa sukulu ndipo pempho lake litavomerezedwa.' Kalatayi inagawidwa kwa makolo 240. Pa 2 Okutobala, Amayi Banda anabwera ndi theka la ndalama ndi mwana wake, ndipo anati: 'Kalata inati ndikapempha mwayi ndikhala woyenera.' Mkulu wa sukulu anakana, ndipo Amayi Banda anakwiya nati kalatayi inali yonyenga. M'mawa womwewo, mphunzitsi wina anauza makolo kuti 'ndalama zotsala zilipidwe lero kapena mawa, palibe vuto.' Makolo 30 anamva zimenezi ndipo anakana kulipira. Makolo ena anaganiza kuti mwana wawo adzalephera mayeso chifukwa cha kusamvetsetsa. Mkulu wa sukulu akukupempha kuti ufotokoze zomwe kalatayi inanena ndi zomwe sinanene, musanalankhule ndi makolo.
1. Kodi Amayi Banda analephera luso lanji la kuwerenga ndi kumvetsa, ndipo ndi zigawo ziti za chiganizo cha kalata zomwe anazisiya?
Read the worked answer
Analephera kusanthula mgwirizano wa mawu oyambitsa mawu (logical connectors) ndi kuzindikira malire a mawu a lamulo.
- 'Pokhapokha' si 'ngati'. 'Ngati' imanena chinthu chimodzi; 'pokhapokha' imanena kuti pali njira imodzi yokha, ndipo njira imeneyo ili ndi magawo awiri: (a) kupempha, ndi (b) pempho kuvomerezedwa. Mawu akuti 'ndipo pempho lake litavomerezedwa' ndi gawo la lamulo, osati mawu owonjezera kapena ulemu.
- Anagwira gawo limodzi lokha. Anangopempha (ngakhale sizikudziwika kuti anapempha kolemba, kapena m'mawa wa Okutobala) ndipo anaganiza kuti pempho lokha limapereka ufulu.
- Anasintha 'mwayi' kukhala 'ufulu'. Mwayi umafunika kuvomerezedwa; ufulu umabwera basi.
Chofunika: Kalatayi siinanene kuti wolipira theka 'ndi wolakwa' kapena kuti 'palibe njira'. Inanena kuti sadzalembetsa pokhapokha zonse ziwiri zichitike. Chifukwa chake mkulu wa sukulu sananyenge: anagwiritsa ntchito mawu a m'kalata. Vuto linali lakuti chiganizo cha conditional chinali chovuta kwa makolo ambiri, ndipo chiyenera kufotokozedwa m'mawu osavuta ndi mndandanda wa magawo.
2. Kodi mawu a mphunzitsi winayo anali olakwika bwanji, ndipo mungakhazikitse bwanji njira imodzi yokhayo yolumikizirana ndi makolo?
Read the worked answer
Mphunzitsiyo analakwitsa pa ziwiri:
- Anapanga lamulo latsopano. Kalatayi inati ndalama zonse zilipidwe pofika 30 Seputembala. Iye ananena kuti zotsala zilipidwe 'lero kapena mawa' pa 2 Okutobala - ndiko kutsegula mwayi umene komiti inasankha kuletsa. Mphunzitsi sayenera kusintha lamulo la bungwe, ngakhale ndi mtima wabwino.
- Anayankhula yekha. Makolo anamva mfundo ziwiri zosiyana pa tsiku limodzi; izi zinapangitsa kusakhulupirira ndi mkangano.
Njira yokhayo:
- Mawu onse okhudza ndalama ndi mayeso azituluka ku ofesi ya mkulu wa sukulu yekha.
- Mphunzitsi aliyense amene akufunsidwa amanena: 'Ndikupemphani kuti mupite ku ofesi ya mkulu; ine ndilibe udindo wa ndalama.'
- Zomwe zinanenedwa pa msonkhano zilembedwe ndi kuzisindikiza pachikomo cha sukulu.
- Pemphani khululukiro kwa makolo osamvetsetsa, osati kuwanyoza kapena kuwauza kuti 'anaganiza zolakwika'.
Mawu oyenera a mphunzitsi: 'Malinga ndi kalata ya 30 Seputembala, ndalama zonse zinali zofunika pofika pa tsikulo. Ngati simunalipire, tikupemphani kuti mubwere ku ofesi kuti tikambirane za pempho; pempho silivomerezedwa basi.'
3. Lembani chiganizo cha kalata m'mawu awiri osiyana: a makolo amene sanaphunzire bwino, ndi a msonkhano wa makolo. Fotokozani zifukwa za kusankha mawu anu.
Read the worked answer
A. Kalata ya makolo (mawu osavuta): 'Ngati ndalama zonse sizinalipidwe pofika 30 Seputembala, mwana wanu sadzalembetsa mayeso a gawo lachiwiri. Koma mutha kupempha mwayi ku ofesi ya mkulu wa sukulu. Ngati pempho lanu livomerezedwa, mwana wanu adzalembetsa. Kupempha kokha sikukwanira - muyenera kudikira yankho lolembedwa.'
B. Msonkhano wa makolo (mawu a msonkhano): 'Makolo amene sadzalipira ndalama zonse pofika 30 Seputembala sadzawona dzina la mwana wawo pa ndandanda ya olembetsa mayeso, pokhapokha atapempha mwayi ku ofesi ya mkulu ndipo pempho lake litavomerezedwa ndi mkulu. Yankho lizikhala lolembedwa pasanathe masiku 5.'
Zifukwa:
- A imagwiritsa ntchito ziganizo zaufupi, mawu a tsiku ndi tsiku, ndi 'ngati' kuti afotokoze njira; amachotsa liwu lovuta la 'pokhapokha' monga chinthu chodzichitikira.
- B imasunga liwu la m'kalata koma ikuwonjezera njira (ku ofesi) ndi nthawi ya yankho - zomwe kalata yoyamba inasiya.
- Zonsezi sizisintha lamulo; zimangofotokoza magawo ake. Kuwonjezera nthawi ya yankho (masiku 5) kumathandiza makolo kudziwa choyembekezera, koma muyenera kutsimikizira kuti mkulu wavomereza nthawiyo.