MSCE Chichewa study materials
MSCE Chichewa study resources

MSCE Chichewa cheat sheet

MSCE Chichewa · Keep the key ideas within reach.

Quick reference

Kumvetsera ndi Kulankhula (Listening and Speaking)

  • Mawu otsindika (stress) mu Chichewa amagwera pa syllable yachiwiri kuchokera kumapeto (penultimate), mwachitsanzo: chi-PÉN-go, ka-MÚN-da.

  • Mavowel a Chichewa ndi asanu: a, e, i, o, u; palibe mavowel apakati pa a ndi e monga mu Chingerezi.

  • Kumvetsera kokhazikika kumafuna kuzindikira mawu olumikizira (discourse markers): ndipo, koma, chifukwa chake, pamenepo, potero - awa amasonyeza kusintha kwa lingaliro.

  • Mawu amodzi amatha kukhala ndi tanthauzo losiyana malinga ndi kamvekedwe (tone): mwachitsanzo, 'ndi-' ngati mneni ndi 'ndi' ngati cholumikizira.

  • M'kulankhula, mneni amatenga mawonekedwe a munthu ndi chiwerengero: ndi-ma- (ine), u-ma- (iwe), a-ma- (iyeyu), ti-ma- (ife), mu-ma- (inu), a-ma- (iwo).

  • Kumvetsera kwa mawu a m'manja (idioms) kumafuna kudziwa tanthauzo lonse, osati kumasulira liwu ndi liwu: 'kugwetsa mawu' sikutanthauza kugwetsa mawu kwenikweni.

  • Mawu oyankhulira pa msonkhano amatsatira dongosolo: moni, kudziwitsa nkhani, kufotokoza mfundo, kumaliza ndi zikomo.

Quick reference

Kuwerenga ndi Kumvetsa (Reading Comprehension)

  • Lingaliro lalikulu (main idea) limapezeka kawirikawiri m'chiganizo choyamba kapena chomaliza cha ndime.

  • Mawu osonyeza chifukwa ndi zotsatira: chifukwa, chifukwa chake, motero, potero, ndiye kuti - awa amalumikiza mfundo ziwiri.

  • Kuwerenga mwadongosolo (skimming) kumafuna kuwerenga mutu, chiganizo choyamba cha ndime iliyonse, ndi mawu osindikizidwa.

  • Kuwerenga mwatsatanetsatane (scanning) kumafuna kufufuza nambala, dzina, kapena tsiku m'nkhani osati kuwerenga zonse.

  • Mawu osiyana ndi mawu ena (synonyms/antonyms) amathandiza kumvetsa nkhani ngakhale osadziwa liwu limodzi: mawu ozungulira amapereka chidziwitso.

  • Nkhani ya Chichewa imatha kukhala ndi malingaliro osiyanasiyana: wolemba, wochititsa, ndi woonera - kuzindikira amenewa kumathandiza kuyankha mafunso a malingaliro.

  • Mafunso a 'malinga ndi nkhani' amafuna umboni wa m'mawu enieni; mafunso a 'mukuganiza' amalola malingaliro a owerenga.

Quick reference

Galamala ndi Kapangidwe ka Zinenero (Grammar and Language Structure)

  • Mneni wa Chichewa amapangidwa ndi magawo awa: mawu osonyeza munthu (subject marker) + mawu osonyeza nthawi (tense marker) + mneni + mawu osonyeza cholinga (object marker).

  • Zisonyezo za nthawi: -ma- (zochitika kawirikawiri), -na- (zakale), -ku- (zikuchitika pano), -dzi- (zamtsogolo), -ka- (zamtsogolo posachedwa).

  • Magulu a maina (noun classes) amatsatira manambala: 1/2 (munthu/anthu), 3/4 (mtengo/mitengo), 5/6 (dzanja/manja), 7/8 (chinthu/zinthu), 9/10 (nyumba/nyumba), 11/10 (khoma/makoma), 12/13 (kamwana/tiziwana), 14/6 (ubwino/maubwino).

  • Chisonyezo cha mneni chimagwirizana ndi gulu la dzina: 'Mtengo ukuwona' (gulu 3), 'Nyumba ikuwona' (gulu 9), 'Chinthu chikuwona' (gulu 7).

  • Mawu ofunsa: ndani (munthu), chiyani (chinthu), kuti (kumene), liti (nthawi), bwanji (m'mene), chifukwa chiyani (chifukwa).

  • Mawu otsutsa (negation) amagwiritsa ntchito 'si-' ndi kusintha kwa mavowel: ndimawona → sindiwona; ndinawona → sindinawona.

  • Mawu osonyeza mawonekedwe (adjectives) amatsatira dzina ndipo amagwirizana nalo: 'munthu wabwino', 'anthu abwino', 'chinthu chabwino'.

Quick reference

Mawu ndi Mafotokozedwe (Vocabulary and Semantics)

  • Mawu amodzi amatha kukhala ndi matanthauzo angapo (polysemy): 'kuyenda' kungatanthauze kuyenda kwa munthu kapena kuyenda kwa nthawi.

  • Mawu ofanana (synonyms) amagawana tanthauzo lofanana koma amasiyana m'kalembedwe: 'kukondwa' ndi 'kukondwera' ndi ofanana pafupifupi.

  • Mawu otsutsana (antonyms) amatanthauza zosiyana: bwino ↔ zoipa, kwambiri ↔ pang'ono, mwamsanga ↔ mochedwa.

  • Mawu obwereka (loanwords) amachokera ku Chingerezi kapena Chiswahili ndipo amatsatira galamala ya Chichewa: 'basi' (bus), 'sukulu' (school), 'moto' (car).

  • Mawu a m'manja (idioms) ndi osasiyanitsidwa ndi liwu limodzi: 'kudya manja' sikutanthauza kudya manja kwenikweni.

  • Mawu amodzi amatha kukhala ndi tanthauzo lofooka ndi lamphamvu (connotation): 'wamisala' ndi lamphamvu kuposa 'wosokonezeka maganizo'.

  • Mawu osonyeza zochitika (verbs) amatha kupanga maina: -phunzira → wophunzira (munthu), -lankhula → kulankhula (chochitika).

Quick reference

Lemba (Writing: Composition and Functional Texts)

  • Kalata yovomerezeka (formal letter) imakhala ndi: adilesi ya wolemba, tsiku, adilesi ya wolandira, moni, mutu, thupi la kalata, ndi zikomo.

  • Kalata ya kwawo (informal letter) imatha kukhala ndi adilesi imodzi yokha ndipo imalola mawu osavomerezeka monga 'Moni achimwene'.

  • Chidule (summary) sichimaphatikiza malingaliro a wolemba; chimangotenga mfundo zazikulu za m'nkhani.

  • Nkhani yolembedwa (composition) imakhala ndi magawo atatu: chiyambi, thupi, ndi chimaliziro; thupi limakhala ndi mfundo zingapo ndi umboni.

  • Lemba la ntchito (functional text) monga fomu, chikalata cha msonkhano, kapena uthenga wa foni limatsatira dongosolo losavuta ndipo limafuna mfundo zofunikira zokha.

  • Mawu olumikizira m'kalata: 'Mwachifundo', 'Mwachidule', 'Pomaliza', 'Ndikukupemphani' - awa amasonyeza kusintha kwa gawo.

  • Kulemba kwa uthenga wa foni (SMS) kumalola chidule: 'ndp' (ndipo), 'mk' (mukudziwa), koma osagwiritsa m'kalata yovomerezeka.

Quick reference

Mabuku a Chichewa (Set Literature Texts)

  • Kufufuza buku lamatsenga (novel): zochitika, anthu, malo, nthawi, ndi mutu waukulu ndi zinthu zofunika kuzindikira.

  • Munthu woyambirira (protagonist) ndi amene nkhani imamuzungulira; munthu wotsutsa (antagonist) amalepheretsa zolinga zake.

  • Nkhani yayifupi (short story) imakhala ndi chithunzi chimodzi chachikulu ndipo imatha kumaliza mwadzidzidzi popanda kufotokoza zonse.

  • Ndakatulo (poetry) imakhala ndi mizere ndi magawo; kamvekedwe ndi kubwereza (repetition) ndi zida zazikulu za ndakatulo.

  • Mutu waukulu (theme) ndi lingaliro lalikulu la buku; mutu wa buku umatha kukhala monga chikondi, chinyengo, kapena kulimba mtima.

  • Kufotokoza mwatsatanetsatane (characterization) kumadza kudzera m'mawu a munthu, zochita zake, ndi mmene ena amamufotokozera.

  • Buku la Chichewa limagwiritsa ntchito miyambo ndi malo a ku Malawi monga mbali ya nkhani; kuzindikira izi kumathandiza kumvetsa nkhani.

Quick reference

Chikhalidwe ndi Miyambo (Culture and Traditions)

  • Miyambo ya Chichewa imasiyanasiyana m'zigawo: kumpoto, pakati, ndi kum'mwera kwa Malawi ndi malo osiyana.

  • Maukwati (marriage) amakhala ndi magawo: chikwere (kukambirana), mkwatibwi (kutenga mkwatibwi), ndi phwando - dongosolo limasiyana malinga ndi fuko.

  • Maliro (funeral) amatsatira miyambo: kulira, kukonza thupi, maliro, ndi kutsuka m'manja pambuyo pake.

  • Gule Wamkulu ndi chikhalidwe cha Achewa; Nyau ndi gulu la masewera a m'chikhalidwe chawo.

  • Miyambo ya kulemekeza (respect): kugwada kapena kukotama kwa akulu, ndi kugwiritsa ntchito dzina lotchulidwa mwachindunji.

  • Chikhalidwe cha ulemu kwa alendo: kupereka madzi akumwa ndi chakudya kwa mlendo ndi chizindikiro cha ulemu.

  • Miyambo ya pambuyo pa kubadwa: dzina la mwana limatha kuperekedwa malinga ndi zochitika kapena nthawi yobadwa.