ਨਿਬੰਧ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕਲਾਸ 11 ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਪਰ 1 ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ 350 ਤੋਂ 500 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਨਿਬੰਧ ਲਿਖਣਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ 'ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ'। ਉਸ ਕੋਲ ਦੋ ਪੈਰਿਆਂ ਦੇ ਨੋਟਸ ਹਨ: ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਣ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਦਾਦਾ ਜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਬੱਚੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਸ ਕੋਲ ਪੱਚੀ ਮਿੰਟ ਬਚੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਲਿਖੇ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਢਾਂਚਾ ਲਿਖੇ, ਫਿਰ ਵਾਕ ਬਣਾਏ।
1. ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ 25 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਬੰਧ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਤਰਕ ਸਹਿਤ ਦੱਸੋ।
Read the worked answer
ਢਾਂਚਾ:
- ਭੂਮਿਕਾ (3–4 ਵਾਕ): ਭਾਸ਼ਾ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
- ਮੁੱਖ ਭਾਗ 1: ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ।
- ਮੁੱਖ ਭਾਗ 2: ਅੱਜ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ - ਵਰਤੋਂ ਘਟਣਾ।
- ਮੁੱਖ ਭਾਗ 3: ਹੱਲ ਅਤੇ ਉਮੀਦ।
- ਸਮਾਪਤੀ (2–3 ਵਾਕ): ਸਿੱਟਾ, ਦੁਹਰਾਓ ਨਹੀਂ।
ਕਾਰਨ: ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਢਾਂਚਾ ਅੰਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 25 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ 350–500 ਸ਼ਬਦ ਲਈ ਪੰਜ ਪੈਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ; ਹਰ ਪੈਰੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਾਕ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਦੱਸੇ। ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਕਰੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਭਟਕੇਗਾ। ਸਮਾਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਪੈਰੇ ਦਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਵਾਕ ਲਿਖੋ, ਫਿਰ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰੋ।
2. ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਨਿਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸਥਾਨ ਹੋਵੇ?
Read the worked answer
ਹਾਂ, ਪਰ ਸ਼ਰਤ ਨਾਲ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਸਬੂਤ ਬਣੇ, ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਨਾ ਬਣੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੋ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ: 'ਮੇਰੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਅੱਜ ਉਹੀ ਬੱਚੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।' ਇਹ ਵਰਤੋਂ ਘਟਣ ਦਾ ਜੀਵਤ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਤਿੰਨ ਪੈਰੇ ਲੈ ਲਵੇ ਤਾਂ ਨਿਬੰਧ ਜੀਵਨੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਭਟਕੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।