Batik 90 × 90 cm: Lilin 135 °C, Rekahan dan Bilik Tanpa Pengudaraan
Kelas PSV menjalankan projek batik selama dua minggu. Setiap murid menggunakan kain kapas 90 × 90 cm dan lilin campuran 70% parafin dengan 30% resin. Farah merekodkan suhu lilin pada 135 °C menggunakan termometer dapur. Bilik kraf hanya mempunyai satu tingkap yang tertutup dan sebuah kipas meja; tiada penyedut asap. Ketiga murid mengadu pening selepas 40 minit bekerja, dan seorang murid menggunakan turpentin untuk membersihkan meja tanpa sarung tangan. Pada kain Farah, garisan lilin yang sepatutnya halus merebak 2–3 mm, dan selepas pewarnaan merah dengan soda ash, warna meresap ke kawasan putih melalui rekahan halus. Farah ingin mengekalkan rekahan itu sebagai "kesan kraf" dan meneruskan serta-merta.
1. Diagnosis punca garisan lilin merebak dan cadangkan pelarasan proses yang khusus.
Read the worked answer
Punca yang munasabah:
- Suhu lilin terlalu tinggi (135 °C). Pada suhu ini kelikatan lilin menurun, jadi ia meresap dan merebak ke sisi sebelum membeku. Julat kerja yang lebih selamat untuk kebanyakan campuran parafin-resin ialah sekitar 110–120 °C, dan suhu itu perlu disahkan dengan ujian pada kain buangan, bukan diandaikan.
- Lilin berlebihan pada canting. Canting yang terlalu penuh menitis dan garisan melebar.
- Pergerakan canting terlalu perlahan. Lilin terkumpul di satu titik dan merebak.
- Kain tidak diprasyarat dengan betul. Kain kapas yang masih berkanji atau berlapis menghalang penyerapan sekata, jadi lilin mengalir di permukaan.
Pelarasan:
- Turunkan suhu kepada 110–115 °C, ukur dengan termometer setiap 15 minit.
- Uji pada empat kain buangan 10 × 10 cm: uji suhu, saiz canting dan kelajuan sebelum menyentuh kain utama.
- Isi canting separuh, bukan penuh; sapu secara berterusan dengan kelajuan sederhana.
- Basuh dan keringkan kain sebelum memulakan kerja.
- Rekod suhu dan saiz canting dalam buku proses supaya hasil boleh diulang.
2. Bagaimanakah Farah patut memutuskan sama ada rekahan itu "kesan kraf" yang sah atau kecacatan yang perlu dibaiki? Berikan kriteria dan langkah kerja.
Read the worked answer
Kriteria untuk menilai:
- Kawalan: Adakah rekahan muncul di kawasan yang dirancang, dengan kepadatan dan arah yang konsisten? Rekahan rawak yang memotong muka atau teks biasanya kecacatan.
- Keserasian dengan reka bentuk: Rekahan yang menyokong idea (contoh tekstur daun, kesan usia) boleh diterima; rekahan yang memusnahkan bentuk utama tidak.
- Kebolehulangan: Jika Farah boleh menghasilkannya semula dengan sengaja, ia adalah teknik; jika ia hanya berlaku secara kebetulan, ia belum lagi teknik yang dikuasai.
Langkah kerja:
- Hentikan kerja pada kain utama. Jangan meneruskan warna seterusnya sehingga keputusan dibuat, kerana warna tambahan akan mengunci rupa akhir.
- Buat 3 sampel kecil dan cuba hasilkan rekahan secara sengaja: lipat dan remas kain selepas lilin kering, atau gunakan campuran lilin yang lebih mudah rapuh. Rekod cara dan hasilnya.
- Bandingkan sampel dengan kain utama. Jika rekahan pada kain utama tidak menyerupai sampel yang dirancang, baiki: padatkan lilin pada kawasan terlibat, atau ubah reka bentuk supaya rekahan menjadi sebahagian daripada motif (contoh jadikan ia urat daun).
- Tulis justifikasi dalam portfolio: apa yang berlaku, apa yang diputuskan, dan mengapa. Pemeriksa menilai penaakulan ini, bukan sekadar hasil akhir.
3. Senaraikan tiga kawalan keselamatan yang mesti dilaksanakan sebelum kelas diteruskan, disusun mengikut keutamaan, dan terangkan sebab keutamaan itu.
Read the worked answer
Keutamaan 1: Pengudaraan dan pendedahan wap.
- Tiga murid mengadu pening - ini tanda pendedahan wap lilin dan pelarut dalam ruang tertutup, bukan perkara kecil.
- Kawalan: buka tingkap dan pintu untuk pengaliran silang; pasang kipas yang menolak udara ke luar, bukan kipas meja yang hanya mengacau udara; hadkan sesi kepada 30–40 minit dengan rehat di luar; gunakan respirator dengan kartrij wap organik apabila mengendalikan turpentin; sediakan lembaran data keselamatan bahan (MSDS) dan rujuk guru sebelum memulakan kerja.
- Sebab keutamaan: kesan kesihatan berlaku serta-merta dan boleh berterusan; ia tidak boleh dikompensasi dengan teknik yang lebih baik.
Keutamaan 2: Kawalan suhu dan bahaya terbakar.
- Turunkan suhu lilin kepada 110–115 °C; gunakan termometer, bukan deria; letakkan pemanas pada permukaan stabil dan jauh daripada kain; sediakan selimut api dan baldi air sejuk berhampiran; gunakan sarung tangan tahan haba dan gogal.
- Rawatan terbakar: sejukkan dengan air sejuk mengalir 20 minit, jangan gunakan ais atau krim, dapatkan bantuan guru serta-merta.
Keutamaan 3: Pengendalian bahan kimia dan kebersihan.
- Turpentin hanya dengan sarung tangan nitril dan gogal, dalam bekas bertutup, jauh daripada sumber haba; jangan buang ke sinki; kumpul sisa dalam bekas berlabel untuk pelupusan sekolah.
- Larang makan dan minum di kawasan kerja; basuh tangan selepas kerja.
Sebab susunan: udarakan dahulu kerana pendedahan berterusan memberi kesan kepada seluruh kelas; kemudian kawal haba kerana ia punca kecederaan akut; akhir sekali bahan kimia yang pendedahannya lebih terkawal jika pengudaraan dan peralatan perlindungan sudah betul.