Te tāpaetanga ā-tuhi ki te kaunihera: te wā here, te kupu, me te tono kia kōrero ā-waha
Kei te tuhi koe i tētahi tāpaetanga ā-tuhi ki te Kaunihera ā-Rohe mō te tono whakaaetanga rauemi a tētahi kamupene e hiahia ana kia tukuna e 250,000 rita o te wai para ki te awa o Te Waiōrea ia rā, mō te rua tekau tau. Kua herea te tāpaetanga kia 200 ngā kupu, ā, me tae ā-tuhi atu ā te 5.00pm o te Rāmere 26 o Mahuru. Ka pānuitia e te poari whakarongo, ā, he reo Māori tō ētahi o ngā mema. E toru ōu take matua: te oranga o te awa, te noho o ngā ika (e rima ngā momo e noho ana i taua wāhanga o te awa), me te whai wāhi o te hapori ki te whakatau. Kua tuhia e koe tētahi rerenga, engari kāore i te mārama: 'Ka noho te awa i te mate i te paru.'
1. Tuhia ngā rerenga e rua tuatahi o tō tāpaetanga, ā, whakamāramatia te take i pērā ai tō tuhi.
Read the worked answer
Hei tauira:
'Tēnā koutou e te poari whakarongo. Ko [tō ingoa] tēnei, he uri nō Te Waiōrea, ā, e tāpaetanga ana au mō te tono a [te kamupene] kia tukuna e 250,000 rita o te wai para ki te awa ia rā, mō te rua tekau tau.'
'Ka whakahē au i te tono kia rite ana, ā, e tono ana au kia herea te whakaaetanga ki ēnei here e toru: ...'
Ko ngā take:
- Ko te poari e pānui ana i ngā tāpaetanga rau. Mā te rārangi tuatahi e mōhio ai rātou ko wai koe, he aha tō hononga, he aha tō tūnga, he aha te hua e hiahiatia ana. Ki te roa te whakamārama i mua i te tūnga, ka ngaro te aro.
- E rua ngā mea e herea ana i te tāpaetanga: me whakaatu ko wai koe me tō pānga ki te kaupapa, ā, me kī mēnā e hiahia ana koe kia kōrerotia ā-waha. Ki te kore tērā e kī, ka ngaro tō wā.
- Ko te whakahua i te rahinga (250,000 rita) me te roanga (rua tekau tau) e whakaatu ana kua pānui koe i te tono, kāore i te kōrero noa.
2. Whakatikahia te rerenga 'Ka noho te awa i te mate i te paru' kia mārama ake, kia tika ake hoki te wetewete. Whakamāramatia ō whiringa.
Read the worked answer
Ko te raruraru: ko te 'noho i te mate' he rerenga e whakaatu ana i te āhua, engari ko te 'i te paru' kua whakaurua kē atu - kāore e mārama mēnā ko te paru te pūtake, ko te wāhi rānei. E rua hoki ngā 'i', ā, ka taupatupatu.
Ngā whiringa pai ake:
- 'Ka pāngia te awa e te paru.' - he pūhuri; ko te paru te mea e pā ana, mā te 'e' e tohu i te pūtake.
- 'Ka mate te awa i te paru.' - ko te 'i' e tohu i te pūtake; he māmā, he kaha, he mārama.
- 'Ka hē te oranga o te awa i te paru.' - he mārama ake mō te poari kāore i te matatau ki te reo.
Ko te take: i roto i te tāpaetanga ā-ture, ko te mārama te mea nui. He kaha te pānga ā-hinengaro o te kupu 'mate', engari me mārama te pūtake o te mate - mā te pūhuri, mā te 'i' rānei e whakaatu.
3. Ka mutu te tāpaetanga, ka pātai te kaunihera mēnā e hiahia ana koe kia kōrero ā-waha. He aha tō whakatau, ā, he aha ngā take?
Read the worked answer
Ka kī au 'āe' mēnā e tutuki ana ēnei e toru:
- He take uaua e pā ana ki te wai - he mea e kore e taea te whakamārama noa mā te reta; mā te kōrero ā-waha ka taea te whakautu i ngā pātai a te poari.
- Kei a au ngā taipitopito - te ripanga wai me ngā momo ika e rima; ka taea e au te whakautu i ngā pātai uaua, kāore e taka noa.
- Ka taea e au te kōrero mō te hapori, kāore mō au anake - he mea nui tērā ki te poari.
Engari, ki te kore au e rite, he pai ake te noho ki te tāpaetanga ā-tuhi kia kaua e ngaro te mana o taku kōrero. He mea nui hoki kia mōhio: ki te kī 'āe', me tae ā-tinana ki te wā kua whakaritea, kei kore e whai wāhi, ā, ka mutu noa taku tūnga.