Wetewete reo: te hanganga o te rerenga
Ko te Wetewete reo te wāhanga e tirohia ana tō mōhio ki te hanganga o te rerenga reo Māori: ngā tohu wā (TAM), te whakakāhoretanga, te tūmahi whakapā, ngā kāwai a/o, me te whiriwhiri i te kupu tika mō te horopaki.
Ngā pūtake
- TAM: 'ka' mō ngā mahi e whai ake ana; 'i' mō te wā o mua; 'kua' mō te mea kua oti; 'e ... ana' me 'kei te ...' mō te wā o ināianei; 'kia' me 'me' mō te hiahia me te tika.
- Whakakāhoretanga: 'Kāore au i haere' (inapō), 'Kāore au e haere ana' (ināianei), 'Kāore anō au kia tae' (kāore anō), 'Ehara tēnei i te whare'.
- Te tūmahi whakapā: ka huri te mutunga o te kupu - tuhituhi → tuhituhia, pānui → pānuitia, kōrero → kōrerotia, whakarongo → whakarangona. He rerekē te mutunga o tēnā, o tēnā.
- Te a/o: 'tāku pukapuka' (a), 'tōku whare' (o), 'ōku mātua' (o).
He tauira mahi
Rerenga: "Kei te haere au ki te marae." Huri ki te wā o mua: "I haere au ki te marae." Ka tangohia te 'kei te', ka whakamahia te 'i' hei tohu i te wā o mua. Whakakāhoretia: "Kāore au i haere ki te marae." Ka tū te 'kāore' ki mua, ka mau tonu te 'i'. Whakamārama: ko te 'kei te' me te 'e ... ana' e tohu ana i te wā o ināianei; mō te wā o mua, ka whakamahia te 'i'. Ki te whakakāhore, ka tū te 'kāore' ki mua o te kaupapa, ā, ka noho tonu te 'i' hei tohu wā. Kaua e whakamahi i te 'kei te' me te 'ana' i te wā kotahi.
Ngā hapa e ngaro ai ngā tohu
- Te 'kei te ... ana' - kaua e whakamahia ngā mea e rua i te wā kotahi.
- Te hē o te mutunga o te tūmahi whakapā (pānui → *pānuia).
- Te whakamahi i te 'o' mō te 'a', me te 'a' mō te 'o'.
- Te ngaro o te tohutō, e huri ai te tikanga o te kupu.