Te arotake i tētahi tuhinga 400 kupu: he aha te hapa, he aha te rerekētanga ā-iwi?
Kua hoatu e te kaiako tētahi tuhinga 400 kupu a te tauira, me te tono kia arotakehia e te tauira anō i mua i te tukunga atu ki te whakamātautau. Kua kitea ēnei rerenga e whā: (1) 'I kōrero te kaumātua i te kōrero mō Matariki.' (2) 'Kua tīmata te hui ā te 10 karaka inanahi.' (3) 'Nō te mea he rā whakatā, nā reira kāore au i tae atu.' (4) 'Ka noho mātou ki te kāinga, ā, ka kai mātou i te kai.' Kua tuhia hoki e te kaiako he tohu pango ki te kupu 'tātau', ā, kua tuhia te kupu 'he hē' ki te taha. E 90 meneti te wā ki te whakatika, ā, kei te noho te tauira ki te pātai: ko ēhea ngā hapa me whakatika, ko ēhea ka waiho, ā, me pēhea te whakamārama ki te kaiako? E rua ngā whāinga: kia tika te reo, kia kaua hoki e ngaro te reo o tōna ake iwi.
1. Whakamāramatia te raru o tēnā, o tēnā o ngā rerenga e whā, ā, tuhia te whakatikatanga e tika ana.
Read the worked answer
- 'I kōrero te kaumātua i te kōrero mō Matariki.' - E rua ngā raru. Kāore te kupu 'kōrero' e tango i tētahi mea mā te 'i' i tēnei āhua; ka whakamahia te 'mō'. Ā, he tāruarua te 'kōrero'. Ki te hiahia koe ki te mea kōrerotia hei kaupapa, me whakamahi i te wāhi patu.
- Tika: I kōrero te kaumātua mō Matariki.
- Tika anō: I kōrerotia e te kaumātua ngā kōrero mō Matariki.
- 'Kua tīmata te hui ā te 10 karaka inanahi.' - Kāore te 'kua' e haere tahi me te wā kua hipa; me 'i'. Ā, i te wā kua hipa, ka huri te 'ā te' ki te 'i te'.
- Tika: I tīmata te hui i te 10 karaka inanahi.
- 'Nō te mea he rā whakatā, nā reira kāore au i tae atu.' - Kāore e hē te wetereo, engari he tāruarua te hononga. I roto i te tuhinga ōkawa, kotahi anake te hononga e hiahiatia ana.
- Pai ake: He rā whakatā, nō reira kāore au i tae atu.
- 'Ka noho mātou ki te kāinga, ā, ka kai mātou i te kai.' - He tāruarua te 'kai'. Ka taea te 'kai tahi', ā, ka māmā ake te rere.
- Pai ake: Ka noho mātou ki te kāinga, ā, ka kai tahi mātou.
Te take: kāore e tika kia whakatikahia ngā mea katoa. Ko ngā hapa wetereo (1, 2) me whakatika; ko ngā mea pōrearea noa (3, 4) he whiriwhiringa a te kaituhi - me whakamārama te take, kaua e huri noa.
2. He aha te whakautu ki te tohu a te kaiako mō te kupu 'tātau'?
Read the worked answer
Te whakautu: kāore 'tātau' i te hē. He rerekētanga ā-iwi, ā-tuhi hoki tērā - ko ētahi iwi o Tainui, o Te Arawa, ka kī 'tātau'; ko te nuinga o ngā tuhinga hou ka kī 'tātou'. Kāore e tika kia whiua te tauira mō tētahi āhua e whakamahia ana e tōna ake iwi.
Ngā kōrero hei tautoko:
- ka tirohia te reo o te iwi o te tauira, o te rohe rānei;
- ka tirohia ngā papakupu me ngā tuhinga a Te Taura Whiri i te Reo Māori;
- ka noho pūmau te tauira ki tētahi momo kotahi i roto i te tuhinga katoa - ko te hanumi i ngā momo e rua te mea ka kitea he hē.
Te take: ko te tika o te reo e pā ana ki te wetereo me te hanganga, kāore e pā ana ki te reo ā-iwi. He rerekē te 'hapa' me te 'rerekētanga'. Me kōrero tahi te tauira me te kaiako, kaua e noho puku noa, kaua hoki e whakaae noa mēnā kāore ia i te whakaae.