Mowa zależna w przekładzie fragmentu o posłach i zakładnikach
Uczeń przygotowuje przekład krótkiego fragmentu prozy łacińskiej na egzamin ustny. Tekst brzmi: „His rebus cognitis, Caesar, cum legati ad eum venissent, dixit se pacem velle, si obsides darentur. Legati responderunt sibi non licere sine senatus consulto de ea re agere.” W pierwszej wersji uczeń tłumaczy: „Po tych rzeczach poznanych Cezar, gdy posłowie do niego przyszli, powiedział, że chce pokoju, jeśli zakładnicy dadzą. Posłowie odpowiedzieli, że jemu nie wolno bez uchwały senatu o tej rzeczy działać.” Nauczyciel wskazuje trzy problemy: (1) „se” i „sibi” w mowie zależnej, (2) „darentur” jako coniunctivus imperfecti w zdaniu warunkowym zależnym od czasu przeszłego, (3) „non licere” z dopełnieniem w datiwie. Uczeń musi poprawić przekład tak, by był wierny składni i naturalny po polsku, a następnie uzasadnić każdą decyzję. Fragment pochodzi z narracji historycznej, więc istotne jest też zachowanie relacji czasowych.
1. Wskaż błędy w przekładzie ucznia i podaj poprawną wersję fragmentu.
Read the worked answer
Błąd 1 - „se”. W mowie zależnej po „dixit” zaimka „se” odnosi się do podmiotu czasownika głównego, czyli Cezara. Uczeń oddał „se” jako „jemu” przy posłach, co odwraca relację. Poprawnie: „powiedział, że chce pokoju”.
Błąd 2 - „sibi”. Po „responderunt” podmiotem są posłowie, więc „sibi” znaczy „im (posłom)”, nie „jemu (Cezarowi)”. Poprawnie: „odpowiedzieli, że im nie wolno”.
Błąd 3 - „darentur”. To coniunctivus imperfecti strony biernej w zdaniu warunkowym zależnym od czasu przeszłego; sens: „jeśli zakładnicy zostaną wydani” (albo „jeśliby zostali wydani”). Uczeń dał „dadzą”, gubiąc stronę bierną i następstwo czasów.
Błąd 4 - „non licere”. „Licet” z datiwem oznacza „wolno komuś”; „sibi non licere” = „im nie wolno”.
Poprawna wersja: „Po poznaniu tych rzeczy, gdy posłowie przyszli do Cezara, powiedział on, że chce pokoju, jeśli zakładnicy zostaną wydani. Posłowie odpowiedzieli, że im nie wolno bez uchwały senatu zajmować się tą sprawą.”
2. Wyjaśnij, dlaczego w mowie zależnej „se” nie może odnosić się do posłów, a „sibi” do Cezara. Jak zmieniłby się sens, gdyby w tekście stało „eos” i „eis”?
Read the worked answer
W mowie zależnej łacińskie zaimki zwrotne odnoszą się do podmiotu czasownika wprowadzającego. W „dixit se...” podmiotem jest Cezar, więc „se” = Cezar. W „responderunt sibi...” podmiotem są posłowie, więc „sibi” = posłowie. Gdyby stało „eos”, zaimek nie byłby zwrotny i wskazywałby na inną osobę - najprawdopodobniej Cezara lub osoby trzecie, zależnie od kontekstu. Gdyby stało „eis”, również nie byłoby zwrotne: „nie wolno im” mogłoby znaczyć „nie wolno tamtym”, a nie posłom. To pokazuje, że w przekładzie nie wystarczy oddać sensu ogólnego; trzeba śledzić podmiot każdego czasownika wprowadzającego.