An chluastuiscint: uimhreacha, ama agus canúint
Tá tú ag múineadh Gaeilge Chumarsáideach do ghrúpa idirbhliana de 18 mac léinn. Tá cluastuiscint mhúnla aontaithe agat: sé mhír, dhá sheinm, agus ceithre fhreagra chearta ag teastáil chun pas a fháil. Tar éis an chéad dá sheinm, tugann tú faoi deara go bhfuil triúr tar éis titim ar an uimhir cheanna: scríobhann Niamh “11:30” in áit “12:30”; scríobhann Tomás “Dé Máirt” in áit “Dé Céadaoin”; agus scríobhann Léana “ag an stáisiún” in áit “ag an gcúinne”. Tá an tras-scríbhinn agat, ach tá na scoláirí ag éileamh an taifead a sheinm arís agus arís eile. Deir siad nach dtuigeann siad na huimhreacha agus go labhraíonn an cainteoir “go róthapa”. Níl ach 20 nóiméad fágtha sa rang, agus tá an scrúdú féin le teacht i gceann coicíse. Caithfidh tú cinneadh a dhéanamh faoi conas an t-ábhar seo a cheartú agus scileanna a thógáil nach mbeidh ag brath ar an taifead a sheinm trí huaire.
1. Déan diagnóis ar na trí earráid agus mínigh cad a thaispeánann siad faoi scileanna éisteachta na scoláirí.
Read the worked answer
Ní fadhb amháin atá ann, ach trí chineál éagsúil earráide.
- Niamh - uimhreacha: cloiseann sí an chéad chuid de “a dó dhéag” ach cailleann sí an chuid dheireanach, rud a thugann “a haon déag” di. Is fadhb í seo ag an leibhéal fóineolaíochta (idirdhealú idir focail chosúla), ní ag an leibhéal tuisceana. Ní leor a rá léi “éist níos fearr”; caithfidh sí na péirí íosta a chleachtadh.
- Tomás - laethanta: tá “Dé Máirt” agus “Dé Céadaoin” difriúil ó thaobh fuaime agus siollaí de, ach is minic a dhéanann foghlaimeoirí brath ar an gcéad siolla amháin nuair a bhíonn an urlabhra tapa. Tá sé ag tomhas seachas ag éisteacht go dtí deireadh an fhocail.
- Léana - áit: is léir go bhfuil sí ag úsáid a cuid eolais roimh ré: is iondúil go bhfanann bus ag stáisiún, agus mar sin scríobhann sí “stáisiún”. Ach deir an téacs “ag an gcúinne”. Taispeánann sé seo go bhfuil sí ag brath ar an scéim chognaíoch seachas ar an bhfianaise chloisteála.
Conclúid: tá meascán de lagachar fóineolaíoch agus de straitéis “tomhais” ann. Dá bhrí sin, ní chóir duit an taifead a sheinm arís agus arís eile; ba chóir duit an tras-scríbhinn a úsáid tar éis an dara héisteacht chun go bhfeicfeadh siad an difríocht idir an méid a chuala siad agus an méid a cheap siad a chuala siad.
2. Scríobh córas 5 phointe do na scoláirí roimh an gcluastuiscint scrúdaithe, agus mínigh cén fáth a gcabhraíonn gach pointe.
Read the worked answer
- Léigh na ceisteanna roimh an éisteacht agus tarraing líne faoi na heochairfhocail. Cabhraíonn sé seo leat a bheith ag éisteacht go gníomhach: tá a fhios agat cé na huimhreacha, na dátaí agus na hainmneacha atá le bailiú.
- Tomhais an stór focal a bheidh ag teastáil. Mar shampla, má tá ceist faoi am, smaoinigh ar “a chlog”, “leathuair tar éis”, “ceathrú chun”, “go fóill”. Réitíonn sé seo d’intinn don chineál teanga a chloisfidh tú.
- Ar an gcéad éisteacht, bailigh an t-eolas is soiléire agus ná stop ag focal amháin. Má chailleann tú focal, lean ort; seans go dtiocfaidh an freagra i bhfoirm eile níos déanaí.
- Ar an dara héisteacht, deimhnigh na sonraí is contúirtí: uimhreacha, laethanta, ainmneacha agus áiteanna. Seo iad na rudaí is mó a mbíonn mearbhall orthu, mar a tharla do Niamh, Tomás agus Léana.
- Fág freagra ar gach ceist, fiú muna bhfuil tú cinnte. Ní bhíonn pionós ann as iarracht a dhéanamh, agus b’fhéidir go bhfaighidh tú marc páirteach nó go dtiocfaidh tú ar an bhfreagra ceart le linn an dara héisteacht.
An fáth: tá an scrúdú ag iarraidh faisnéise sonraí, ní aistriúcháin iomláin. Má mhúineann tú na pointí seo mar ghnás seasta, beidh na scoláirí níos lú faoi bhrú an taifead a sheinm arís agus arís eile.
3. Cén chaoi a gcuirfeá canúintí éagsúla san áireamh gan cur as do na scoláirí?
Read the worked answer
Ba chóir duit canúintí a thabhairt isteach go céimnithe, ní mar “fadhb” ach mar réaltacht na teanga. Úsáid gearrthóga 20–30 soicind ó Ghaeltachtaí éagsúla (Conamara, Gaoth Dobhair, Corca Dhuibhne) agus téacsanna gearra a bhfuil an t-ábhar ar eolas ag na scoláirí cheana féin. Ar dtús, seinn an taifead le tras-scríbhinn; ansin gan í; ansin le ceisteanna tuisceana. Déan comparáid shoiléir idir foirmeacha (m.sh. “ansin/ansan”, “againn/ainn”, “agamsa/agamsa”) agus mínigh nach mbíonn gach canúint sa scrúdú, ach gur féidir le cainteoir aon chanúint a bheith ann.
Ná cuir béim ar an “ngnáthchanúint” a aithris; cuir béim ar an bhrí. Mar shampla, má chloiseann siad “Tá sé ag cur báistí” le fuaimniú difriúil, ní hé an fhuaim atá á mheas ach an tuiscint. Is fearr na scoláirí a chur ag éisteacht le cainteoirí éagsúla go minic ná iad a chur ag foghlaim liosta de “fhocail chearta”. Ar deireadh, ná déan dearmad go mbíonn tionchar ag luas agus ag comhthéacs freisin; mar sin, cleacht na canúintí le hábhar atá réasúnta soiléir ar dtús, agus méadaigh an deacracht de réir a chéile.