Léitheoireacht: fógra faoi thuras scoile agus an focal “saor in aisce”
Tá tú ag ullmhú do mhic léinn don léitheoireacht sa scrúdú. Tugann tú fógra scoile dóibh faoi thuras go Gaeltacht Chonamara: tá trí mhír ann, ocht gceist, agus 25 nóiméad. Faigheann Cian 6/8, ach is iad an dá cheist a chailleann sé ná “Cén uair a chaithfidh siad íoc?” agus “Cé mhéad áit atá ann?”. Sa téacs, deirtear: “Ní gá an t-airgead a íoc go dtí an chéad lá eile” agus “Tá an áit teoranta do 30 dalta”. Scríobhann Cian “caithfidh siad íoc ar an lá” agus “tá áit do gach duine”. Ina theannta sin, measann sé go bhfuil “saor in aisce” ag baint leis an mbus agus leis an iontráil araon, ach is é an bus amháin atá saor. Tá foclóirí dátheangacha ceadaithe sa rang ach ní bheidh siad ceadaithe sa scrúdú. Caithfidh tú cinneadh a dhéanamh an bhfuil fadhb teanga nó fadhb straitéise léitheoireachta ann, agus conas dul i ngleic léi.
1. Déan diagnóis ar earráidí Chian agus aithin an bhfuil siad teanga nó straitéise.
Read the worked answer
Tá meascán den dá rud ann, agus tá sé tábhachtach iad a scaradh.
- “Cén uair a chaithfidh siad íoc?”: scríobhann Cian “ar an lá”, ach deir an téacs “ní gá ... go dtí an chéad lá eile”. Ní focal aonair atá in easnamh anseo; tá struchtúr diúltach agus réamhfhocal aimsire ann. Caithfidh an léitheoir “ní gá” a thuiscint mar “is féidir fanacht”, agus “go dtí” a cheangal leis an spriocdháta. Is fadhb teanga í seo (comhréir agus brí an diúltaithe), ach is fadhb straitéise í freisin mar gheall nach bhfuil Cian ag filleadh ar an abairt chun an dá chuid a cheangal.
- “Cé mhéad áit atá ann?”: deir an téacs “teoranta do 30”. Scríobhann Cian “tá áit do gach duine”, rud a thaispeánann gur thuig sé an smaoineamh ginearálta ach gur chaill sé an focal teorann. Is fadhb stór focal í “teoranta”, agus is claonadh í freisin freagra a thógáil ón eolas roimh ré seachas ón téacs.
- “Saor in aisce”: ní thuigeann sé raon feidhme an fhocail. Deir an téacs go bhfuil an bus saor, ach ní deir sé go bhfuil an iontráil saor. Is fadhb thagartha í seo: ní leor an frása a aithint; caithfidh tú a fheiceáil cé air a bhfuil sé ag tagairt.
Conclúid: ní fadhb amháin atá ann. Tá gá le hobair ar fhoclóir (“teoranta”, “ní gá”, “go dtí”), ach freisin le straitéis “fill ar an téacs agus cuir an fhianaise in iúl”. Mura ndéantar an dá rud, beidh Cian ag brath ar a chuid tuairimíochta.
2. Conas a mhúinfeadh tú scanáil agus léamh domhain le chéile laistigh de 25 nóiméad?
Read the worked answer
Múin an dá scil mar chéimeanna, ní mar roghanna.
- Scanáil ar dtús (3–5 nóiméad): féach ar an teideal, ar na mírtheidil, ar na huimhreacha agus ar na focail atá i gcló trom. Ní hé seo léamh iomlán; is é an aidhm ná cineál an téacs agus na háiteanna a aimsiú ina bhfuil faisnéis.
- Léigh na ceisteanna agus aithin an cineál freagra atá ag teastáil: uimhir, dáta, áit, duine, “tá/níl”. Cuir an cheist in aithne duit féin sula bhfilleann tú ar an téacs.
- Léamh domhain ar an abairt ábhartha: ní leor an focal a aimsiú; caithfidh tú an abairt iomlán a léamh, go háirithe focail ar nós “ach”, “amháin”, “ní”, “go dtí”, “teoranta”. Is minic a bhíonn an freagra ceart ag brath ar cheann de na focail bheaga seo.
- Cuir an fhianaise in iúl: iarr ar na scoláirí an abairt bheacht a tharraingt faoi, agus ansin an freagra a scríobh ina bhfocail féin. Má tá an fhianaise acu, is féidir leo a gcuid oibre a sheiceáil.
- Bain úsáid as an gcuid eile den am chun seiceáil: ná caith 20 nóiméad ar cheist amháin. Mura bhfuil freagra agat, fág marc agus fill air.
An fáth: tá na ceisteanna ag iarraidh brí, ní cóipeáil. Má mhúineann tú scanáil gan léamh domhain, beidh na scoláirí ag piocadh focal as comhthéacs, mar a rinne Cian le “saor in aisce”.
3. Cén beartas faoi fhoclóirí a mholfá don rang agus don scrúdú?
Read the worked answer
Ba chóir idirdhealú a dhéanamh idir foclóir mar uirlis foghlama agus foclóir mar chúiteamh sa scrúdú. Sa rang, ceadaigh foclóirí dátheangacha chun cabhrú le tuiscint, ach múin conas iad a úsáid: féach ar an iontráil iomlán, seiceáil an chuid den urlabhra, agus ná tóg an chéad bhrí amháin. Múin dóibh freisin conas brí a thomhas ón gcomhthéacs, mar ní bheidh foclóir acu sa scrúdú.
Sa scrúdú, ní bheidh foclóir ceadaithe, agus mar sin caithfidh na scoláirí a bheith cleachtaithe le brath ar straitéisí eile: réamh-mheas ar an téacs, aithint focal-chomharthaí, comhchiallaigh, agus úsáid an chomhthéacs. Molaim liosta gearr de na focail is minice a bhíonn ag teastáil i dtéacsanna feidhmeacha (m.sh. “teoranta”, “ní gá”, “saor in aisce”, “spriocdháta”) a chleachtadh go rialta. Ar deireadh, ná déan dearmad go bhfuil sé níos fearr foclóir a cheadú go cúramach ná a bheith ag súil go dtuigfidh na scoláirí gach focal; is é an sprioc ná tuiscint fheidhmeach, ní aistriúchán focal ar fhocal.