సంధి వివాదం: సమాజోన్నతి శీర్షిక
ఒక పాఠశాలలో పదవ తరగతి విద్యార్థుల బృందం (రాము, సీత, గోపి, లత) తెలుగు వారపత్రిక 'చైతన్యం' తయారు చేస్తోంది. పత్రికకు 8 పేజీలు, 3 శీర్షికలు మాత్రమే ఉండాలని పరిమితి. మొదటి శీర్షిక 'సమాజోన్నతి', రెండవది 'విద్యార్థి జీవితం'. రాము అంటాడు: 'సమాజోన్నతిలో చివరి అచ్చు దీర్ఘంగా ఉంది, కాబట్టి ఇది సవర్ణదీర్ఘ సంధి.' సీత అంటుంది: 'కాదు, అ + ఉ = ఓ కాబట్టి గుణ సంధి.' మూడవ శీర్షికగా 'మహోన్నతి' లేదా 'సూర్యోదయం' ఎంచుకోవాలని గోపి సూచిస్తాడు. ఉపాధ్యాయుడు ఈ నాలుగు పదాలను (సమాజోన్నతి, విద్యార్థి, మహోన్నతి, సూర్యోదయం) పరిశీలించి, ప్రతి పదానికి 1 మార్కు చొప్పున 4 మార్కులు ఇస్తానని, సంధి నియమం తప్పితే శీర్షికను మార్చుకోవాలని చెప్పాడు. గడువు రెండు రోజులు. పత్రికలో మరో రెండు వ్యాసాలు, ఒక చిన్న కథ ఉండాలి. సమయం రెండు రోజులు మాత్రమే కాబట్టి, సంధి వివాదం తేల్చుకోకపోతే పత్రిక ఆలస్యం అవుతుంది. అందరూ ఒప్పుకునే నిర్ణయం కావాలి. ఇది బృందం మొదటి ప్రాజెక్టు. విద్యార్థులు నాలుగు పదాల సంధులను విడదీసి, సరైన నిర్ణయం తీసుకోవాలి.
1. సమాజోన్నతి పదాన్ని విడదీసి, ఏ సంధి జరిగిందో నిర్ణయించండి. రాము వాదన ఎందుకు తప్పు? మీ సమాధానంలో విద్యార్థి పదాన్ని ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి.
Read the worked answer
సమాజోన్నతి = సమాజ + ఉన్నతి. ఇక్కడ పూర్వపదం చివరి అచ్చు 'అ', పరపదం మొదటి అచ్చు 'ఉ'. అ + ఉ = ఓ. ఇది గుణ సంధి. రాము 'చివరి అచ్చు దీర్ఘంగా ఉంది' అని చెప్పాడు; కానీ సంధి పేరు ఫలిత అచ్చు పొడవు ఆధారంగా కాదు, కలిసే అచ్చుల స్వభావం ఆధారంగా నిర్ణయించబడుతుంది. సవర్ణదీర్ఘ సంధిలో రెండు అచ్చులు సవర్ణాలు (అ+అ, ఇ+ఇ, ఉ+ఉ) ఉండాలి. ఇక్కడ అ మరియు ఉ వేరు వేరు, కాబట్టి గుణ సంధి. ఉదాహరణకు విద్యార్థి = విద్య + అర్థి; ఇక్కడ అ + అ = ఆ, రెండూ సవర్ణాలు కాబట్టి సవర్ణదీర్ఘ సంధి. రాము ఆ రెండింటిని గందరగోళపరచాడు.
2. మహోన్నతి మరియు సూర్యోదయం పదాలలోని సంధిని విడదీసి, రెండూ ఒకే రకమైన సంధి అని ఎలా నిర్ణయించారో వివరించండి. ఈ రెండింటిలో పూర్వపదం చివరి అచ్చులో భేదం ఉన్నా ఫలితం ఒకేలా ఉండడానికి కారణం ఏమిటి?
Read the worked answer
మహోన్నతి = మహా + ఉన్నతి. పూర్వపదం చివరి అచ్చు 'ఆ', పరపదం మొదటి అచ్చు 'ఉ'. ఆ + ఉ = ఓ. సూర్యోదయం = సూర్య + ఉదయం. పూర్వపదం చివరి అచ్చు 'అ', పరపదం మొదటి అచ్చు 'ఉ'. అ + ఉ = ఓ. రెండింటిలోనూ ఫలితం 'ఓ' రావడం గుణ సంధి లక్షణం. గుణ సంధిలో అ/ఆ + ఉ/ఊ = ఓ అవుతుంది. పూర్వపదం చివరి అచ్చు 'అ' లేదా 'ఆ' అయినా ఫలితం ఒకేలా ఉంటుంది; ఎందుకంటే రెండూ గుణ సంధి నియమంలో అదే వర్గానికి చెందినవి. కాబట్టి మహోన్నతి, సూర్యోదయం రెండూ గుణ సంధి ఉదాహరణలు.
3. సంధి వివాదం తీర్చడానికి 'సమాజోన్నతి'కి బదులుగా సంధి లేని రెండు శీర్షికలను సూచించండి. అవి అర్థాన్ని కాపాడతాయా? పత్రికా భాషలో ఏది మెరుగైనది? కారణం చెప్పండి.
Read the worked answer
సంధి లేని ప్రత్యామ్నాయాలు: (1) 'సమాజం ఉన్నతి', (2) 'సమాజ అభివృద్ధి'. మొదటిది 'సమాజం' + 'ఉన్నతి' కలిపినప్పుడు సంధి జరగదు; అర్థం 'సమాజం యొక్క ఉన్నతి' అనే భావాన్ని కాపాడుతుంది. రెండవది పర్యాయ పదంతో అదే భావాన్ని ఇస్తుంది. పత్రికా భాషలో సంధి చేసిన పదం సంక్షిప్తంగా, ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది; కానీ వివాదం ఉన్నప్పుడు సంధి లేని రూపం స్పష్టత ఇస్తుంది. శీర్షికకు స్పష్టత ముఖ్యం కాబట్టి 'సమాజం ఉన్నతి' మెరుగైనది; ఎందుకంటే ఇది అర్థాన్ని వక్రీకరించదు, పాఠకుడికి వెంటనే అర్థమవుతుంది. అయితే పత్రికా శైలిలో సంక్షిప్తత కూడా ముఖ్యం; సంధి నియమం సరిగా తెలిస్తే 'సమాజోన్నతి'నే ఉంచవచ్చు.