First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.
Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.
Question 1Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
कर्णाटकस्य प्रसिद्धः गद्यपाठः 'मातृभूमे' इति पाठे कविः मातृभूमेः महिमानं कथं वर्णयति?
- मातृभूमिः केवलं कृषीस्थानम् इति
- मातृभूमिः परदेशात् न्यूना इति
- मातृभूमिः केवलं भूमिः इति
- मातृभूमिः स्वर्गात् अपि श्रेष्ठा इति Correct answer.
Explanation
गद्यपाठेषु मातृभूमेः स्तुतिः प्रायः स्वर्गादपि श्रेष्ठत्वेन क्रियते। 'जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी' इति भावः एतेषां पाठानां केन्द्रबिन्दुः भवति। अतः मातृभूमिः स्वर्गादपि श्रेष्ठा इति उत्तरं समीचीनम्।
Question 2Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
'मातृभूमे' पाठे देशभक्तेः प्रधानं साधनं किम् इति प्रतिपाद्यते?
- धनसञ्चयः
- परदेशगमनम्
- स्वधर्मपालनं स्वकर्तव्यपालनं च Correct answer.
- स्वार्थसाधनम्
Explanation
देशभक्तिः केवलं भाषणेन न सिध्यति; स्वधर्मस्य स्वकर्तव्यस्य च पालनेन सा प्रकटीभवति। पाठेषु कर्तव्यनिष्ठा एव भक्तेः प्रमाणम् इति बोध्यते। अतः स्वधर्मपालनं स्वकर्तव्यपालनं च इति समीचीनम्।
Question 3Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी' इति वाक्ये 'गरीयसी' इति पदस्य अर्थः कः?
- समाना
- दूरस्था
- गुरुतरा श्रेष्ठा च Correct answer.
- लघीयसी
Explanation
'गरीयसी' इति गुरुशब्दस्य ईयसुन्-प्रत्ययान्तं रूपम्, यस्य अर्थः गुरुतरा श्रेष्ठा च इति। त्रयाणां पदानां मध्ये श्रेष्ठत्वं सूचयति। अतः गुरुतरा श्रेष्ठा च इति उत्तरं युक्तम्।
Question 4Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
'सुभाषितानि' इति गद्यपाठे सुभाषितानां प्रधानं प्रयोजनं किम् उक्तम्?
- नीतिं सदाचारं च बोधयितुं Correct answer.
- काव्यालङ्कारान् दर्शयितुं
- केवलं मनोरञ्जनम्
- व्याकरणं पाठयितुं
Explanation
सुभाषितानि नीतिवचनानि सन्ति, यानि सदाचारं विवेकं च बोधयन्ति। तेषां मुख्यं प्रयोजनं न केवलं रञ्जनं, अपितु नीतिबोधः। अतः नीतिं सदाचारं च बोधयितुम् इति समीचीनम्।
Question 5Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'विद्या ददाति विनयं' इति क्रमेण विद्यायाः फलं किम् आगच्छति?
- धनम्
- सुखम्
- कीर्तिः
- विनयः Correct answer.
Explanation
'विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम्' इति श्लोके विद्यायाः प्रथमं फलं विनयः उक्तः। विनयात् पात्रता, पात्रतायाः धनं, धनात् धर्मः, धर्मात् सुखम् इति क्रमः। अतः विनयः इति प्रथमं फलम्।
Question 6Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'पात्रता' इति पदं कस्मात् गुणात् जायते इति उक्तम्?
- धनात्
- रूपात्
- विनयात् Correct answer.
- कुलात्
Explanation
'विनयाद् याति पात्रताम्' इति वाक्येन विनयात् पात्रता भवति इति स्पष्टम्। पात्रता योग्यता अत्र विनयफलत्वेन उक्ता। अतः विनयात् इति समीचीनम्।
Question 7Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
'मित्रलाभः' इति गद्यपाठे मित्राणां लाभः केन साध्यते इति प्रतिपाद्यते?
- धनेन क्रीत्वा
- बलेन
- सद्व्यवहारेण विश्वासेन च Correct answer.
- छलेन
Explanation
मित्रलाभः सद्व्यवहारेण विश्वासेन च भवति, न बलेन न छलेन। पाठे मित्रप्राप्तेः मूलं सत्यं सौहार्दं च इति बोध्यते। अतः सद्व्यवहारेण विश्वासेन च इति युक्तम्।
Question 8Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
'मित्रलाभः' पाठे मित्रस्य प्रधानं लक्षणं किम् उक्तम्?
- सङ्कटे साहाय्यं कर्तुं शीलः Correct answer.
- केवलं स्तुतिं कर्तुं शीलः
- सदा धनं दातुं शीलः
- स्वार्थं साधयितुं शीलः
Explanation
सत् मित्रं सङ्कटसमये साहाय्यं करोति, न केवलं सुखसमये स्तौति। आपत्सु सहायता एव मैत्रस्य प्रमाणम्। अतः सङ्कटे साहाय्यं कर्तुं शीलः इति समीचीनम्।
Question 9Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'आपत्सु मित्रं परीक्षेत्' इति भावः किं सूचयति?
- मित्रं केवलं उत्सवे आह्वयेत्
- मित्रं सदा सन्देहेन पश्येत्
- सङ्कटे एव सत् मैत्रं ज्ञायते Correct answer.
- मित्रं धनेन परीक्षेत्
Explanation
सुखसमये सर्वे मित्रवत् भवन्ति, आपदि तु सत्यं मैत्रं प्रकटीभवति। अतः आपत्काले एव मैत्रस्य परीक्षा भवति इति भावः। अतः सङ्कटे एव सत् मैत्रं ज्ञायते इति युक्तम्।
Question 10Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
'मूर्खः' इति गद्यपाठे मूर्खस्य प्रधानं दोषं किं वर्णितम्?
- रोगः
- निर्धनता
- अज्ञानं स्वाभिमानं विना Correct answer.
- वृद्धत्वम्
Explanation
मूर्खस्य दोषः निर्धनता न, अपितु अज्ञानम्; सः स्वपराजयं न जानाति, उपदेशं न गृह्णाति। अज्ञानमेव तस्य मूलं दुःखम्। अतः अज्ञानं स्वाभिमानं विना इति समीचीनम्।
Question 11Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे मूर्खः उपदेशं कथं गृह्णाति इति वर्णितम्?
- स्वयं उपदेष्टा भवति
- सादरं शृणोति
- गुरवे धनं ददाति
- श्रुत्वापि न आचरति Correct answer.
Explanation
मूर्खः उपदेशं शृणोति अपि, किन्तु तं न आचरति; श्रवणं विना आचरणं निष्फलम्। अतः श्रुत्वापि न आचरति इति युक्तम्।
Question 12Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'सज्जनः' इति पात्रस्य प्रधानं लक्षणं किम्?
- परोपकाराय प्रवृत्तिः Correct answer.
- परनिन्दायां रतिः
- केवलं स्वसुखचिन्ता
- धनसञ्चये तत्परता
Explanation
सज्जनः परोपकाराय जीवति; 'परोपकाराय सतां विभूतयः' इति भावः पाठेषु आवर्तते। स्वसुखत्यागेन परहितं साधयितुं प्रवृत्तिः सज्जनस्य लक्षणम्। अतः परोपकाराय प्रवृत्तिः इति समीचीनम्।
Question 13Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
'परोपकाराय सतां विभूतयः' इति वाक्ये 'विभूतयः' इति पदस्य अर्थः कः?
- सम्पदः सामर्थ्यानि च Correct answer.
- भयानि
- क्लेशाः
- विनाशाः
Explanation
'विभूतयः' इति विभूतिशब्दस्य बहुवचनम्, यस्य अर्थः सम्पदः सामर्थ्यानि च इति। सतां सम्पदः परोपकाराय एव इति भावः। अतः सम्पदः सामर्थ्यानि च इति समीचीनम्।
Question 14Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे दुर्जनः केन सह वसति इति वर्णितम्?
- राजभिः सह
- सज्जनैः सह
- मुनिभिः सह
- दुर्जनैः सह एव Correct answer.
Explanation
दुर्जनः स्वसदृशैः दुर्जनैः सह एव सङ्गं करोति, सज्जनसङ्गं न इच्छति। सज्जनसङ्गात् तस्य दोषाः प्रकाशं गच्छेयुः इति भयात् सः दूरं तिष्ठति। अतः दुर्जनैः सह एव इति युक्तम्।
Question 15Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'सत्यं एव जयते' इति भावः कस्य पात्रस्य विजयेन दर्शितः?
- कर्णस्य
- धर्मराजस्य युधिष्ठिरस्य Correct answer.
- दुर्योधनस्य
- शकुनस्य
Explanation
युधिष्ठिरः सत्यधर्मनिष्ठः, तस्य विजयेन सत्यस्य जयः सूच्यते। पाठेषु धर्मपरायणस्य पात्रस्य विजयः सत्यजयस्य प्रतीकः। अतः धर्मराजस्य युधिष्ठिरस्य इति समीचीनम्।
Question 16Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'अहिंसा परमो धर्मः' इति सिद्धान्तः कं पात्रं विशेषेण प्रेरयति?
- राज्यलोलुपं मन्त्रिणं
- युद्धप्रियं वीरं
- करुणापूर्णं साधुं Correct answer.
- वणिजं लोभिनं
Explanation
अहिंसा करुणायां प्रतिष्ठिता; करुणापूर्णः साधुः एव तां पालयति। हिंसा त्यक्त्वा सर्वभूतहिते रतः साधुः अहिंसाधर्मस्य आदर्शः। अतः करुणापूर्णं साधुं इति युक्तम्।
Question 17Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'करुणा' इति गुणः कस्मिन् पात्रे प्रकटीभवति?
- लोभीवणिजि
- क्रूरराजे
- साधौ दयालौ च Correct answer.
- मूर्खे
Explanation
करुणा दयालोः साधोः स्वभावः; सः परदुःखं दृष्ट्वा सहायतां करोति। क्रूरः लोभी वा करुणां न प्रकटयति। अतः साधौ दयालौ च इति समीचीनम्।
Question 18Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'गुरुः' इति पात्रस्य प्रधानं कर्तव्यं किम् उक्तम्?
- स्वयं धनवन्तं भवितुं
- शिष्येभ्यः केवलं धनं स्वीकर्तुं
- शिष्यान् ज्ञानेन सन्मार्गेण च नेतुं Correct answer.
- शिष्यान् शासितुं केवलम्
Explanation
गुरोः कर्तव्यं शिष्यान् ज्ञानेन सन्मार्गेण च नयनम्, न केवलं शासनम्। 'गुरुः ब्रह्मा गुरुः विष्णुः' इति स्तुतिः तस्य ज्ञानदातृत्वं सूचयति। अतः शिष्यान् ज्ञानेन सन्मार्गेण च नेतुं इति युक्तम्।
Question 19Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'एकः अपि वृक्षः छायां फलं च ददाति' इति दृष्टान्तेन किं सूच्यते?
- छाया केवलं राज्ञः भवति
- वृक्षाः फलं न ददति
- वृक्षाणां वाणिज्यं श्रेष्ठम्
- परोपकारः सज्जनस्य स्वभावः Correct answer.
Explanation
वृक्षः स्वयं न खादति, परं फलं परेभ्यः ददाति; एवं सज्जनः परोपकाराय जीवति। दृष्टान्तेन निःस्वार्थपरोपकारः सूच्यते। अतः परोपकारः सज्जनस्य स्वभावः इति समीचीनम्।
Question 20Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'विद्याविनयसम्पन्नः' इति विशेषणं कस्मै पात्राय उपयुक्तम्?
- मूर्खाय सेवकाय
- विद्यया विनयेन च युक्ताय शिष्याय Correct answer.
- धनलोलुपाय वणिजे
- क्रूराय राज्ञे
Explanation
विद्यया विनयेन च सम्पन्नः विद्यार्थी एव 'विद्याविनयसम्पन्नः' इति विशेषणम् अर्हति। विद्या विनयं ददाति इति भावः पाठेषु स्पष्टः। अतः विद्यया विनयेन च युक्ताय शिष्याय इति युक्तम्।
Question 21Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'सङ्कटे धैर्यं न मुञ्चेत्' इति उपदेशः कं पात्रं लक्षीकृत्य उक्तः?
- आपद्गतं सज्जनं Correct answer.
- सुखे मग्नं राजपुत्रं
- आलस्ययुक्तं सेवकं
- लोभिनं वणिजं
Explanation
आपद्गतः सज्जनः धैर्यं न त्यजेत् इति उपदेशः तं लक्षीकृत्य उक्तः; धैर्येण एव आपत् तर्यते। सुखे मग्नस्य आपत् एव नास्ति, अतः सः लक्ष्यं न। अतः आपद्गतं सज्जनं इति समीचीनम्।
Question 22Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
'मातृभूमे' पाठे 'स्वर्गात् अपि गरीयसी' इति पदेन मातृभूमेः कः गुणः विशेषेण उद्घाटितः?
- केवलं कृषिसमृद्धिः
- भौगोलिकविस्तारः
- सर्वोत्कृष्टत्वम् आध्यात्मिकं च Correct answer.
- जलवायोः सौम्यता
Explanation
स्वर्गादपि गरीयसी इति कथनेन मातृभूमेः सर्वोत्कृष्टत्वं, तस्याः आध्यात्मिकं माहात्म्यं च सूच्यते। न केवलं भौगोलिकं वा आर्थिकं वैशिष्ट्यम्। अतः सर्वोत्कृष्टत्वम् आध्यात्मिकं च इति युक्तम्।
Question 23Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'दानं' इति विषये किं प्रतिपाद्यते?
- दानं केवलं धनेन भवति
- योग्याय एव दानं सफलं भवति Correct answer.
- अयोग्याय अपि दानं कर्तव्यम्
- दानं न कर्तव्यं एव
Explanation
दानं पात्रताम् अपेक्षते; योग्याय पात्राय दत्तं दानं एव सफलं भवति। अयोग्याय दत्तं दानं व्यर्थं वा दोषाय भवति। अतः योग्याय एव दानं सफलं भवति इति समीचीनम्।
Question 24Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'स्वाध्यायः' इति पदं कं क्रियां सूचयति?
- स्वयं अध्ययनं पाठनं च Correct answer.
- केवलं लेखनम्
- परेषां निन्दाम्
- केवलं श्रवणम्
Explanation
'स्वाध्यायः' इति स्व+अध्यायः, अर्थात् स्वयं अध्ययनं स्वयं पाठनं च। तपसः अङ्गत्वेन स्वाध्यायः उक्तः शास्त्रेषु। अतः स्वयं अध्ययनं पाठनं च इति समीचीनम्।
Question 25Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'आत्मवत् सर्वभूतेषु' इति सूक्तिः कं भावं बोधयति?
- सर्वेभ्यः भयम्
- परेषां द्वेषम्
- सर्वभूतेषु समत्वबुद्धिम् Correct answer.
- केवलं स्वहितचिन्ताम्
Explanation
'आत्मवत् सर्वभूतेषु' इति सूक्तिः सर्वभूतेषु आत्मवत् समत्वबुद्धिं बोधयति। यथा स्वं सुखिनं इच्छति, तथा सर्वान् इच्छेत् इति भावः। अतः सर्वभूतेषु समत्वबुद्धिम् इति युक्तम्।
Question 26Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
'मित्रलाभः' इति गद्यपाठे मित्रप्राप्तेः मूलम् आदौ किं निर्दिष्टम्?
- धनस्य सञ्चयः
- बलस्य प्रदर्शनम्
- कुलस्य गौरवम्
- स्वभावस्य माधुर्यम् Correct answer.
Explanation
अस्मिन् पाठे मित्राणां लाभः बलेन वा धनेन वा न सिध्यति, अपितु स्वभावस्य सौजन्येन, विनयेन च सिध्यति इति प्रतिपाद्यते। अतः मित्रप्राप्तेः मूलं स्वभावस्य माधुर्यम् इति स्वीक्रियते।
Question 27Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठेषु 'सुहृद्' इति पदस्य समीचीनः अर्थः कः?
- हृदयं सुन्दरं यस्य
- सुतरां हृदि स्थितः शत्रुः
- सुहृदयः अर्थात् सच्छब्दः मित्रम् Correct answer.
- हृदयस्य रोगः
Explanation
'सुहृद्' इति समासे 'सु' उपसर्गपूर्वक 'हृद्' पदम्; सुहृदयः इति सत्स्वभावः मित्रं बोध्यते। पाठेऽपि सुहृदः लक्षणं सद्वृत्तेन, परोपकारेण च सह सम्बद्धम्।
Question 28Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
'मूर्खः' इति पात्रं स्वदोषं ज्ञातुं किं न शक्नोति इति पाठे सूचितम्?
- सः दूरदेशं गन्तुं भीतः भवति
- स्वस्य बुद्धेः दोषं द्रष्टुं सः असमर्थः भवति Correct answer.
- सः धनाभावेन पुस्तकं न प्राप्नोति
- सः गुरोः समीपं गन्तुं न इच्छति
Explanation
मूर्खः परेषां दोषान् पश्यति, किन्तु स्वबुद्धेः दौर्बल्यं द्रष्टुं न शक्नोति; अतः उपदेशं सः स्वहिताय न गृह्णाति। एतत् एव तस्य मुख्यः दोषः पाठे वर्णितः।
Question 29Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
'मातृभूमे' इति पाठे मातृभूमेः महिमा केन विशेषणेन उद्घाटितः?
- पर्वतात् उन्नता
- धनात् अपि लघीयसी
- समुद्रात् गम्भीरा
- स्वर्गात् अपि गरीयसी Correct answer.
Explanation
मातृभूमिः स्वर्गादपि गरीयसी इति पाठस्य केन्द्रीयं भावः; जन्मभूमेः ऋणं देवलोकेनापि न मोक्तुं शक्यते इति तेन सूच्यते। एतत् विशेषणं मातृभूमेः सर्वोत्कर्षं द्योतयति।
Question 30Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'आपत्सु मित्रं परीक्षेत्' इति वचनस्य व्यावहारिकः आशयः कः?
- मित्रं प्रति सन्देहं सर्वदा पोषयेत्
- मित्राय धनं दत्वा परीक्षां कुर्यात्
- मित्रं केवलं उत्सवेषु आह्वयेत्
- सङ्कटे उपस्थितं जनं मित्रत्वेन जानीयात् Correct answer.
Explanation
आपदि यः साहाय्यं करोति स एव सन्मित्रम् इति वचनस्य आशयः; सम्पत्तौ सर्वे स्निग्धाः भवन्ति, विपत्तौ तु सत्यं मित्रं प्रकाशते। अतः सङ्कटे उपस्थित्या मित्रपरीक्षा भवति।
Question 31Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
'सज्जनः' इति पात्रं परस्य उपकारं कथं करोति इति पाठे दर्शितम्?
- केवलं स्वजनस्य हितं चिन्तयन्
- प्रशंसां प्राप्तुं प्रयतमानः
- निःस्वार्थं स्वहितम् अपि त्यक्त्वा Correct answer.
- प्रतिफलम् आशंसन्
Explanation
सज्जनः परोपकाराय एव स्वजीवनं योजयति, न तु प्रतिफलस्य आशया; 'परोपकाराय सतां विभूतयः' इति सूक्तिः एतम् एव भावं दृढीकरोति। अतः निःस्वार्थत्यागः सज्जनस्य लक्षणम्।
Question 32Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'विद्याविनयसम्पन्नः' इति विशेषणं कस्मै युक्तम्?
- विद्यां त्यक्त्वा विनयमात्रधारिणे
- विनयं विना विद्यां प्राप्तवते
- विद्यां विनयं च युगपत् धारयते यः Correct answer.
- विद्यया गर्विताय पण्डिताय
Explanation
विद्या विनयेन सह एव शोभते; यः विद्यां प्राप्यापि नम्रः तिष्ठति स एव विद्याविनयसम्पन्नः। अतः उभयोः युगपद्धारणं विशेषणस्य तात्पर्यम्।
Question 33Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'स्वाध्यायः' इति पदं क्रियां सूचयति इति यद् उच्यते, तत् किम्?
- स्वजनैः सह वार्तालापः
- स्वदेशस्य यात्रा
- स्वस्य शरीरस्य परीक्षा
- स्वेन कृतः अध्ययनाभ्यासः Correct answer.
Explanation
'स्व' पूर्वपदं 'अध्याय' उत्तरपदं च मिलित्वा स्वेन कृतः अध्ययनाभ्यासः इति अर्थः; पाठे स्वाध्यायः ज्ञानवृद्धेः साधनत्वेन उपदिष्टः।
Question 34Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'आत्मवत् सर्वभूतेषु' इति सूक्तेः केन्द्रीयः भावः कः?
- सर्वेषु प्राणिषु स्ववत् समदृष्टिः Correct answer.
- स्वस्मिन् एव स्नेहः सर्वत्र द्रष्टव्यः
- आत्मनः प्रशंसा सर्वत्र कर्तव्या
- सर्वेभ्यः जनेभ्यः भयं दर्शनीयम्
Explanation
यथा आत्मनि सुखं प्रियं, तथा सर्वेषां प्राणिनाम् इति भावेन समदृष्टिः एव सूक्तेः सारः; एतत् एव अहिंसायाः करुणायाः च मूलम्।
Question 35Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
'दानं' इति विषये गद्यपाठे किं प्रतिपाद्यते?
- दानं प्रसिद्ध्यर्थं कर्तव्यम्
- अनुपयुक्तेभ्यः दानं निष्फलम्
- धनवते एव दानं दातव्यम्
- सत्पात्रे दत्तं दानं महाफलम् Correct answer.
Explanation
दानस्य फलं पात्रापेक्षं भवति; सत्पात्रे दत्तं दानं बहुफलं, अपात्रे दत्तं तु व्यर्थम्। अतः पात्रविचारेण दानं कर्तव्यम् इति पाठस्य भावः।
Question 36Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'करुणा' इति गुणः कस्मिन् व्यवहारे विशेषेण प्रकटीभवति?
- शत्रोः पराजये हर्षप्रकटने
- दुःखितं दृष्ट्वा तस्य दुःखहरणाय प्रयत्ने Correct answer.
- धनिकानां स्तुतौ सर्वदा
- स्वस्य कीर्तेः वर्णने सभायाम्
Explanation
करुणा परदुःखेन द्रवीभूतं चेतः; तस्याः फलं दुःखहरणाय साहाय्यम्, न केवलं वचनम्। अतः दुःखितस्य साहाय्यं करुणायाः प्रत्यक्षं लक्षणम्।
Question 37Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
'एकः अपि वृक्षः छायां फलं च ददाति' इति दृष्टान्तेन पाठे कः भावः सूच्यते?
- छायायां विश्रान्तिः व्यर्था
- फलं विना वृक्षः निष्फलः
- वृक्षः केवलं फलार्थं रोपणीयः
- सज्जनः स्वार्थं विना परहितं करोति Correct answer.
Explanation
वृक्षः स्वयम् उपभोगं विना अपि छायां फलं च अन्येभ्यः ददाति; एवं सज्जनः अपि निःस्वार्थं परहिताय जीवति इति दृष्टान्तस्य आशयः।
Question 38Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'सङ्कटे धैर्यं न मुञ्चेत्' इति उपदेशः कस्याः पात्रवृत्तेः समर्थनं करोति?
- विपत्तौ देशत्यागेन आत्मरक्षणस्य
- विपत्तौ मित्राणां दोषारोपणस्य
- विपत्तौ अपि स्थिरचित्ततया कर्तव्यपालनस्य Correct answer.
- विपत्तौ भाग्यस्य एव दोषकथनस्य
Explanation
धैर्यं न मुञ्चेत् इति उपदेशः विपत्तौ अपि कर्तव्यात् न विचलेत् इति बोधयति; स्थिरचित्तः एव सङ्कटं तरति। अतः स्थिरचित्ततया कर्तव्यपालनस्य समर्थनं भवति।
Question 39Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
गद्यपाठे 'अहिंसा परमो धर्मः' इति सिद्धान्तः कं पात्रं विशेषेण प्रेरयति इति युज्यते?
- क्रोधेन प्रतिकारं कर्तुम् इच्छन्तं योद्धारम्
- स्वार्थाय परस्य हिंसां कुर्वन्तं धनिकम्
- क्षमां दत्वा अपकारिणम् अपि रक्षन्तं सज्जनम् Correct answer.
- केवलं स्वजनस्य रक्षां कुर्वन्तं गृहस्थम्
Explanation
अहिंसा केवलं हिंसायाः त्यागः न, अपि तु क्षमया अपकारिणः अपि रक्षणम्; एतादृशः सज्जनः एव अहिंसाधर्मेण प्रेर्यते।
Question 40Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character, and vocabulary
कर्णाटकस्य तृतीयभाषासंस्कृतपाठ्यपुस्तके गद्यपाठेषु 'विद्या विनयं ददाति' इति क्रमः कथं विस्तार्यते?
- विद्यया पात्रता, पात्रतया विनयः, विनयेन धनं, धनेन कीर्तिः इति क्रमशः फलति
- विद्यया विनयः, विनयेन पात्रता, पात्रतया धनं, धनेन धर्मः, धर्मेण सुखम् इति क्रमशः फलति Correct answer.
- विद्यया धनं, धनेन विनयः, विनयेन धर्मः, धर्मेण मोक्षः इति क्रमशः फलति
- विद्यया धर्मः, धर्मेण विनयः, विनयेन पात्रता, पात्रतया सुखम् इति क्रमशः फलति
Explanation
गद्यपाठे विद्यायाः फलपरम्परा श्लोकेन स्पष्टीक्रियते - विद्या विनयं ददाति, विनयात् पात्रता भवति, पात्रतया धनं लभ्यते, धनात् धर्मः सिध्यति, धर्मेण सुखं प्राप्यते इति। अयं क्रमः पूर्वापरसम्बन्धं रक्षन् विद्यायाः सर्वोत्तमं फलं सुखम् इति दर्शयति। अतः उत्तरं क्रमपूर्णा विद्या-विनय-पात्रता-धन-धर्म-सुख-परम्परा एव।
Question 41Poetry (पद्य) - prescribed verses: comprehension, rasa and alaṃkāra recognition, and recitation-based recall
कर्णाटकस्य प्रसिद्धः पम्पा-विरचितः ग्रन्थः 'पम्पभारतम्' इति केन अपरनाम्ना प्रसिद्धः?
- आदिपुराणम्
- पम्परामायणम्
- गदायुद्धम्
- विक्रमार्जुनविजयम् Correct answer.
Explanation
पम्पा-कविना विरचितं भारतकथाश्रयं महाकाव्यं 'विक्रमार्जुनविजयम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम्, यतः तत्र अर्जुनस्य विजयकथा वर्ण्यते। 'आदिपुराणम्' तेनैव कविना रचितं किन्तु तत् पुराणकथाश्रयम्। अतः भारतकथायाः ग्रन्थस्य नाम 'विक्रमार्जुनविजयम्' एव।
Question 42Poetry (पद्य) - prescribed verses: comprehension, rasa and alaṃkāra recognition, and recitation-based recall
पद्यपाठे 'रस' इति पदस्य मूलार्थः कः? आस्वादनीयः भावः यः श्रोतुः हृदि सञ्जायते।
- छन्दोविशेषः
- अलङ्कारभेदः
- व्याकरणनियमः
- आस्वाद्यमानः भावविशेषः Correct answer.
Explanation
रसः इति साहित्यशास्त्रे भावस्य आस्वादनीयः परिपाकः, यः सहृदयस्य हृदि आनन्दरूपेण सञ्जायते। नायकादीनां स्थायिभावः विभावानुभावव्यभिचारिभिः सह रसत्वम् आप्नोति। अतः रसः भावविशेषः एव, न छन्दः न वा अलङ्कारः।
Question 43Poetry (पद्य) - prescribed verses: comprehension, rasa and alaṃkāra recognition, and recitation-based recall
उपमालङ्कारे किं प्रधानम्? यथा 'मुखं चन्द्र इव' इति प्रयोगे।
- विरोधस्य वर्णनम्
- उपमेयोपमानयोः सादृश्यवर्णनम् Correct answer.
- शब्दद्वयस्य पुनरुक्तिः
- अतिशयोक्तिः
Explanation
उपमायां उपमेयम् उपमानेन सह सादृश्येन योज्यते, इव वा यथा वा इति वाचकेन सह। 'मुखं चन्द्र इव' इत्यत्र मुखम् उपमेयम्, चन्द्रः उपमानम्, सादृश्यं च सम्बन्धः। अनेन सादृश्यवर्णनम् एव उपमायाः प्राणः इति स्पष्टम्।
Question 44Poetry (पद्य) - prescribed verses: comprehension, rasa and alaṃkāra recognition, and recitation-based recall
'रघुवंशम्' महाकाव्ये कालिदासेन वर्णितः रघुः कस्य वंशस्य राजा? इत्यस्य उत्तरं पद्यपाठस्य आधारेण वद।
- चन्द्रवंशस्य
- यदुवंशस्य
- कुरुवंशस्य
- सूर्यवंशस्य Correct answer.
Explanation
रघुः इक्ष्वाकुकुलसमुद्भवः सूर्यवंशीयः राजा, यतः रघुवंशः सूर्यवंशस्य एव शाखा। कालिदासः तस्यैव वंशस्य राज्ञां कथां 'रघुवंशम्' इति महाकाव्ये वर्णयति। अतः उत्तरं सूर्यवंशः इति निश्चितम्।
Question 45Poetry (पद्य) - prescribed verses: comprehension, rasa and alaṃkāra recognition, and recitation-based recall
कस्मिन् रसे हास्यं प्रधानं स्थायिभावः? पद्ये विदूषकस्य वचनैः यः रसः उत्पद्यते।
- करुणरसः
- शान्तरसः
- हास्यरसः Correct answer.
- रौद्ररसः
Explanation
हास्यरसे स्थायिभावः हासः, यः विदूषकवचनैः विकृतवेषैश्च उद्दीप्यते। सः श्वेतवर्णः, देवता प्रमथाः। अतः विदूषकवचनजन्यः रसः हास्यः एव, न करुणः न वा रौद्रः।
Question 46Poetry (पद्य) - prescribed verses: comprehension, rasa and alaṃkāra recognition, and recitation-based recall
'अनुप्रास' अलङ्कारे किं विशेषतः आवर्तते? यथा 'चञ्चलं चारु चामीकरम्' इति।
- एकस्य व्यञ्जनस्य आवृत्तिः Correct answer.
- एकस्य अर्थस्य आवृत्तिः
- विरुद्धार्थयोः योजना
- उपमानस्य अभावः
Explanation
अनुप्रासे एकस्य व्यञ्जनवर्णस्य वा वर्णसमूहस्य वा आवृत्तिः भवति, येन श्रवणमाधुर्यं जायते। 'चञ्चलं चारु चामीकरम्' इत्यत्र 'च' इत्यस्य आवृत्तिः स्पष्टा। अतः व्यञ्जनावृत्तिः एव अनुप्रासस्य लक्षणम्।
Question 47Poetry (पद्य) - prescribed verses: comprehension, rasa and alaṃkāra recognition, and recitation-based recall
पद्यपाठे 'श्लोक' इति पदं किम् अभिदधाति? विशेषतः रामायणादिषु प्रयुज्यमानम्।
- चतुष्पादं छन्दः Correct answer.
- नाटकाङ्कम्
- गीतिविशेषम्
- गद्यखण्डम्
Explanation
श्लोकः अनुष्टुप्-छन्दसि चत्वारः पादाः भवन्ति, प्रत्येकं पादे अष्टौ अक्षराणि। रामायणे महाभारते च श्लोकरूपेण एव कथा निबद्धा। अतः श्लोकः चतुष्पादं छन्दः इति युक्तम्।
Question 48Poetry (पद्य) - prescribed verses: comprehension, rasa and alaṃkāra recognition, and recitation-based recall
'वीररसे' स्थायिभावः कः? युद्धाय प्रस्थितस्य नायकस्य वर्णने यः रसः उदेति।
- भयम्
- उत्साहः Correct answer.
- जुगुप्सा
- शोकः
Explanation
वीररसे उत्साहः स्थायी भवति, यः युद्धदानदयादिभिः उद्दीप्यते। सः रक्तवर्णः, देवता इन्द्रः। अतः युद्धप्रस्थितनायकवर्णने वीररसः उत्साहाश्रितः इति सिध्यति।
Question 49Poetry (पद्य) - prescribed verses: comprehension, rasa and alaṃkāra recognition, and recitation-based recall
'उपमेयम् उपमानेन सह सादृश्येन युज्यते, किन्तु उपमानम् उपमेयात् अधिकम् इति न प्रोच्यते' - अयं कस्य अलङ्कारस्य अभावः? यत्र 'इव' न प्रयुज्यते।
- रूपकस्य Correct answer.
- अतिशयोक्तेः
- उपमायाः
- दृष्टान्तस्य
Explanation
रूपके उपमेयम् उपमानेन सह अभेदेन एव वर्ण्यते, 'इव' वाचकः न प्रयुज्यते। 'मुखमेव चन्द्रः' इत्यत्र मुखं चन्द्रः इति अभेदः। अतः वाचकाभावः रूपकस्य लक्षणम्, न उपमायाः।
Question 50Poetry (पद्य) - prescribed verses: comprehension, rasa and alaṃkāra recognition, and recitation-based recall
'करुणरस'स्य देवता का? पद्ये मरणोन्मुखस्य बन्धोः वर्णने यः रसः उदेति।
- यमः Correct answer.
- अग्निः
- वरुणः
- कुबेरः
Explanation
करुणरसे शोकः स्थायी, वर्णः नीलः, देवता यमः। मरणोन्मुखबन्धुवर्णने शोकः प्रबलः भवति, अतः तत्र करुणरसः यमदैवतः इति युज्यते।