12-ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਕਵਿਤਾ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਜੀਵਨੀ, ਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਸਾਧਨ ਦੀ ਉਲਝਣ
45 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਅੱਧ-ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਇੱਕ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਕਵਿਤਾ ਉੱਤੇ 12 ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੀ: 'ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ, ਕਾਵਿ-ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਰਸ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।' ਅੰਕ-ਵੰਡ: ਭਾਵ 4, ਕਾਵਿ-ਸਾਧਨ 4, ਰਸ/ਲਹਿਜਾ 2, ਭਾਸ਼ਾ 2। ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ 19 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਕਵੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਪਰ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਛੋਹਿਆ; 11 ਨੇ ਸਤਰਾਂ ਜਿਉਂ ਦੀਆਂ ਤਿਉਂ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇ; 6 ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 'ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਸ ਹੈ' ਲਿਖਿਆ; ਇੱਕ ਹੋਣਹਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ 'ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ' ਦਾ ਨਾਮ ਸਹੀ ਲਿਖਿਆ ਪਰ ਉਦਾਹਰਨ ਗ਼ਲਤ ਸਤਰ ਦਿੱਤੀ। 45 ਵਿੱਚੋਂ 12 ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਅੰਕ ਦੇਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ 30 ਮਿੰਟ ਦਾ ਰਿਮੀਡੀਅਲ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣੀ ਹੈ।
1. ਕਵੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਭਾਵ ਦੇ 4 ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨੇ ਦੇਵੋਗੇ? ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਿਓ।
Read the worked answer
ਫ਼ੈਸਲਾ: 1/4।
ਕਾਰਨ:
- ਜੀਵਨੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ (ਇਸ ਲਈ 0 ਨਹੀਂ), ਪਰ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਕਵੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵੀ ਸਤਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ 2 ਜਾਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ।
- 4 ਅੰਕ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਉੱਤਰ ਲਈ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਇੱਕ-ਦੋ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਵੇ ਤੇ ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।
ਅੰਕ-ਵੰਡ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ (ਭਾਵ 4):
| ਅੰਕ | ਮਿਆਰ |
|---|---|
| 4 | ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ + ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ |
| 3 | ਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ, ਹਵਾਲਾ ਇੱਕ |
| 2 | ਭਾਵ ਆਮ ਜਿਹਾ, ਪਾਠ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ |
| 1 | ਸਿਰਫ਼ ਕਵੀ/ਸੰਦਰਭ ਦੀ ਗੱਲ, ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ |
| 0 | ਕੁਝ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਖਾਲੀ |
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਟਿੱਪਣੀ: 'ਤੁਸੀਂ ਕਵੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਪਰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਹਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਸਤਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ।' ਇਹ ਟਿੱਪਣੀ 19 ਪੱਤਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਲਿਖੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਵੇ।
2. ਜਿਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ 'ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ' ਦਾ ਨਾਮ ਸਹੀ ਲਿਖਿਆ ਪਰ ਉਦਾਹਰਨ ਗ਼ਲਤ ਸਤਰ ਦਿੱਤੀ, ਉਸਨੂੰ ਕਾਵਿ-ਸਾਧਨ ਦੇ 4 ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨੇ ਅੰਕ? ਕੀ ਸਾਰੇ ਜਾਂਚਕਰਤਾਵਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
Read the worked answer
ਫ਼ੈਸਲਾ: 2/4। ਸਾਧਨ ਦੀ ਆਈਟਮ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹਨ - ਨਾਮ ਦੀ ਪਛਾਣ (2 ਅੰਕ) ਅਤੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹੀ ਉਦਾਹਰਨ (2 ਅੰਕ)। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕੀਤਾ, ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ।
4 ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ: ਕਾਵਿ-ਸਾਧਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਰਟਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗ਼ਲਤ ਉਦਾਹਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਿਆ।
0 ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ: ਨਾਮ ਠੀਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਤਾਂ ਹੈ; ਪੂਰਾ ਜ਼ੀਰੋ ਦੇਣਾ ਹੋਰ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਦੇਵੇਗਾ।
ਇਕਸਾਰਤਾ: ਹਾਂ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜਾਂਚਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਜਾਂਚਕਰਤਾ 1 ਦੇਵੇਗਾ ਤੇ ਦੂਜਾ 3, ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ ਵਿਵਾਦੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।
ਅੱਗੇ ਲਈ ਸੁਝਾਅ: ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਹਰ ਸਾਧਨ ਲਈ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਬੋਰਡ ਉੱਤੇ ਲਿਖਵਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਾਮ ਤੇ ਉਦਾਹਰਨ ਜੋੜੀਦਾਰ ਯਾਦ ਰਹਿਣ।
3. 19 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ 30 ਮਿੰਟ ਦਾ ਰਿਮੀਡੀਅਲ ਸੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰੋ।
Read the worked answer
0–5 ਮਿੰਟ - ਮਾਡਲ ਉੱਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ: ਬੋਰਡ ਉੱਤੇ ਇੱਕ 6-7 ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਮਾਡਲ ਉੱਤਰ ਲਿਖੋ। ਦੋ ਰੰਗ ਵਰਤੋ: ਲਾਲ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨੀ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ (ਜੋ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ), ਹਰੇ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਤੇ ਸਤਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ (ਜੋ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।
5–15 ਮਿੰਟ - ਸਤਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਕੰਮ: ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ 6 ਸਤਰਾਂ ਪੜ੍ਹਾਓ। ਹਰ ਸਤਰ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕ ਵਾਕ ਲਿਖੇ: 'ਇਹ ਸਤਰ ਕੀ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ?' ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਕ ਬਣਵਾਓ।
15–25 ਮਿੰਟ - ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ: ਹਰ ਜੋੜਾ ਆਪਣਾ ਭਾਵ-ਵਾਕ ਬਦਲੇ ਤੇ ਜਾਂਚੇ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਸਤਰ ਨੰਬਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਰਤ: ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਾਵ ਦਾ ਵਾਕ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
25–30 ਮਿੰਟ - ਐਗਜ਼ਿਟ ਟਿਕਟ: ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕ ਪਰਚੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਤਰ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚਲਾ ਇੱਕ ਕਾਵਿ-ਸਾਧਨ ਲਿਖੇ।
ਮੁਲਾਂਕਣ: ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ 4-ਅੰਕੀ ਛੋਟਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਿਓ; 19 ਵਿੱਚੋਂ 15 ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਟੀਚਾ ਰੱਖੋ।