Maharashtra SSC Pali (MSBSHSE) key terms

मराठी वर्णमालेतील एक स्वतंत्र लिखित चिन्ह, जे स्वर किंवा व्यंजन दर्शवते. शब्द लिहिण्याचे हे मूलभूत एकक आहे.

व्यंजनाला जोडली जाणारी स्वराची लेखन-खूण, जी व्यंजनाचा उच्चार बदलते. उदाहरणार्थ काला, किला यांतील खुणा.

दोन किंवा अधिक व्यंजने जोडून तयार होणारे एकच लिखित चिन्ह, जसे क्ष, त्र, ज्ञ. याचा उच्चार एकत्रित केला जातो.

भाषेतील सर्व अक्षरे व त्यांचा गटवार क्रम, जो स्वर, व्यंजन व स्वरादी अशा भागांत मांडला जातो. लेखन व उच्चार शिकण्याचा आधार हा आहे.

दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन एक नवीन अर्थपूर्ण शब्द तयार होण्याची प्रक्रिया, जसे राम-लक्ष्मण. त्याचे विविध प्रकार असतात.

शब्दाच्या पुढे जोडला जाणारा अर्थ बदलणारा अंश, जसे प्र + हार. त्यामुळे मूळ शब्दाचा अर्थ विस्तारतो किंवा बदलतो.

शब्दाच्या शेवटी जोडला जाणारा अंश, जो अर्थ किंवा व्याकरणीय रूप बदलतो, जसे लिहिणे + आर. यातून नवे शब्द तयार होतात.

दोन शब्द किंवा अक्षरे जवळ येताना त्यांच्या सीमेवर होणारा उच्चार-बदल, जसे विद्या + अर्थ = विद्यार्थी. यामुळे शब्द सुलभ उच्चारणीय होतो.

शब्दांचा असा स्थिर संयोग, ज्याचा अर्थ शब्दांच्या वैयक्तिक अर्थांपेक्षा वेगळा असतो, जसे डोळे झाकून. भाषेची समृद्धी दाखवतो.

लोकअनुभवातून जन्मलेले, लहान व बोधपर वाक्य, जे एखाद्या परिस्थितीचे सार सांगते, जसे हातचे राखून मांडे खाणे. ते संस्कृतीचे प्रतीक असतात.

भाषेचे सौंदर्य वाढवण्यासाठी वापरला जाणारा विशिष्ट शब्द-प्रयोग, जसे उपमा, रूपक. कवितेत त्याचा मोठ्या प्रमाणात वापर होतो.

कवितेतील अक्षरे व गण यांच्या ठराविक क्रमाने तयार होणारी लयबद्ध रचना, जसे अनुष्टुभ. त्यामुळे कवितेला नाद व स्थिरता मिळते.

साहित्य वाचताना किंवा ऐकताना मनात निर्माण होणारा आनंददायी भाव, जसे करुण, वीर. तो साहित्याचा आत्मा मानला जातो.

साहित्यकृतीचे गुण, दोष व अर्थ यांची तर्कशुद्ध व सविस्तर चिकित्सा करणारे लेखन. ती वाचकाला कृती समजून घेण्यास मदत करते.

पाठ्यपुस्तकात आधी न आलेला, पण पुरवलेला नवीन गद्य किंवा पद्य उतारा, ज्यावर समज व भाषा कौशल्य तपासणारे प्रश्न विचारले जातात.

लेखकाने स्वतःच्या आयुष्यातील घटना, अनुभव व विचार स्वतःच लिहिलेले पुस्तक. त्यात लेखकाचे व्यक्तिगत दृष्टिकोन प्रामुख्याने दिसतात.

एखाद्या व्यक्तीचे आयुष्य, कार्य व योगदान दुसऱ्या लेखकाने मांडलेले लेखन. त्यात ऐतिहासिक व सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचे असतात.

एखाद्या विषयावर लेखकाचे विचार, मते व अनुभव सुसंगत मांडणीत व्यक्त करणारे गद्यलेखन. त्याला प्रस्तावना, मुख्य भाग व समारोप असतो.

दीर्घ, काल्पनिक व अनेक पात्रांची गुंतागुंतीची कथा सांगणारा गद्यसाहित्यप्रकार. त्यात घटनांचा विस्तार व पात्रविकास महत्त्वाचा असतो.

पात्रांच्या संवादातून रंगमंचावर सादर होणारा साहित्यप्रकार, ज्यात कृती व संघर्ष प्रत्यक्ष दाखवले जातात. त्याला अंक व दृश्ये असतात.

एखादी घटना किंवा अनुभव क्रमाने, पात्रांसह व रोचकतेने सांगण्याची कला. त्यात प्रारंभ, केंद्रबिंदू व शेवट यांची रचना महत्त्वाची असते.

मराठी भाषेतील शब्द, वाक्यरचना व लेखननियमांचा अभ्यास, ज्यात वर्ण, शब्द, वाक्य व अर्थ यांचे विश्लेषण केले जाते.

एखाद्या शब्द, वाक्य किंवा उताऱ्यातून व्यक्त होणारा अभिप्राय. तो प्रत्यक्ष किंवा लाक्षणिक असू शकतो व संदर्भानुसार बदलतो.

शब्दाचा मूळ उगम व त्याचा कालांतराने झालेला अर्थविकास दाखवणारा अभ्यास. त्यातून शब्दांचे कुटुंब व संबंध समजतात.

जवळपास एकच अर्थ व्यक्त करणारे वेगवेगळे शब्द, जसे घर व निवास. त्यांचा वापर भाषेत विविधता आणतो.

एकमेकांच्या उलट अर्थाचे शब्द, जसे उंच व ठेंगणा. त्यांचा उपयोग तुलना व फरक स्पष्ट करण्यासाठी होतो.

वाक्यात शब्द व शब्दसमूह कसे मांडले जातात व त्यांचा परस्पर संबंध कसा असतो, हे ठरवणारे व्याकरणीय नियम.

दिलेल्या विषयावर ठराविक शब्दमर्यादेत, सुसंगत मांडणीत व स्वतःच्या विचारांसह लेखन करण्याचे कौशल्य, जे उत्तरपत्रिकेत तपासले जाते.