Maharashtra Police PSI key terms

लोकसेवकाने आपल्या अधिकाराचा वापर कायद्याच्या चौकटीत केला का, याची जबाबदारी स्वीकारणे. प्रशासनात पारदर्शकता व विश्वास राखण्यासाठी ही जबाबदारी आवश्यक मानली जाते.

राज्यकारभारात कार्यक्षमता, पारदर्शकता, जबाबदारी आणि नागरिकांचा सहभाग या तत्त्वांचा अवलंब. यामध्ये भ्रष्टाचारास प्रतिबंध व सेवा वेळेवर पोहोचवणे यांचा समावेश होतो.

नागरिकास सार्वजनिक प्राधिकरणांकडून माहिती मागण्याचा व मिळवण्याचा कायदेशीर हक्क देणारा केंद्रीय कायदा. निश्चित मुदतीत उत्तर देणे व अपीलाची तरतूद यात आहे.

ग्राम, तालुका व जिल्हा स्तरावर स्थानिक स्वराज्य संस्थांद्वारे राज्यकारभार विकेंद्रित करणारी संविधानात्मक व्यवस्था. 73 व्या घटनादुरुस्तीने यास घटनात्मक दर्जा दिला.

विधिमंडळाने केलेला कायदा किंवा कार्यपालिकेचा आदेश संविधानाशी विसंगत असल्यास न्यायालय त्यास रद्द करू शकते, ही न्यायालयांची अधिकारशक्ती. हा मूलभूत रचनेचा भाग मानला जातो.

संविधानाच्या भाग तीनमध्ये नागरिकांना दिलेले हक्क, जसे समतेचा, स्वातंत्र्याचा व जीविताचा हक्क. यांचे उल्लंघन झाल्यास न्यायालयात दाद मागता येते.

बेकायदेशीर बंदिवासात ठेवलेल्या व्यक्तीस न्यायालयासमोर हजर करण्याचा आदेश मागणारा रिट. बंदिवासाचे कारण न्यायालयास समाधानकारक नसल्यास व्यक्तीस मुक्त करता येते.

सर्वोच्च न्यायालय व उच्च न्यायालयांना मूलभूत हक्कांच्या अंमलबजावणीसाठी बजावण्याचा संविधानिक अधिकार. प्रमुख रिटमध्ये हेबियस कॉर्पस, मँडेमस, सर्टिओरारी, प्रोहिबिशन व क्वो वॉरंटो यांचा समावेश होतो.

सार्वजनिक अधिकारी किंवा संस्थेने कायदेशीर कर्तव्य पार पाडण्यास टाळाटाळ केल्यास ते कर्तव्य बजावण्याचा आदेश देणारा रिट. खाजगी व्यक्तीविरुद्ध सामान्यतः हा रिट दिला जात नाही.

संज्ञेय गुन्ह्याची माहिती पोलीस ठाण्यात लेखी किंवा तोंडी दिल्यावर नोंदवला जाणारा अहवाल. तो पीडित किंवा माहिती देणाऱ्यास वाचून दाखवला जातो व त्याची प्रत दिली जाते.

ज्या गुन्ह्याचा तपास पोलीस न्यायालयाच्या परवानगीशिवाय सुरू करू शकतात आणि आरोपीला वॉरंटशिवाय अटक करू शकतात, असा गुन्हा. गंभीर स्वरूपाच्या गुन्ह्यांचा यात समावेश होतो.

कायद्याने अधिकृत अधिकाऱ्याने संशयित किंवा आरोपीस ताब्यात घेण्याची कारवाई. अटक केलेल्या व्यक्तीस अटकेचे कारण सांगणे व वकिलाशी भेटण्याचा हक्क देणे आवश्यक असते.

आरोपीस न्यायालयीन किंवा पोलीस ताब्यातून तात्पुरते मुक्त करण्याची व्यवस्था, काही अटींच्या अधीन राहून. न्यायालय अटी, रक्कम व जामीनदार यांची अट लावू शकते.

विरुद्ध आरोप असलेल्या व्यक्तीस आपली बाजू मांडण्याची व पुरावा सादर करण्याची संधी मिळणे. नैसर्गिक न्यायाचे हे मूलभूत तत्त्व आहे.

आरोप सिद्ध होईपर्यंत आरोपी निर्दोष मानला जातो, हे फौजदारी न्यायाचे तत्त्व. सिद्ध करण्याची जबाबदारी अभियोग पक्षावर असते.

न्यायालयासमोर तथ्य सिद्ध करण्यासाठी सादर केला जाणारा पुरावा, जो साक्षीदारांच्या साक्षीद्वारे, दस्तऐवजांद्वारे किंवा वस्तूंद्वारे असू शकतो. भारतीय साक्ष अधिनियम, 1872 हा विषय नियंत्रित करतो.

न्यायालयासमोर साक्ष देताना सत्य बोलण्याची व प्रश्नांची उत्तरे देण्याची कायदेशीर जबाबदारी असलेली व्यक्ती. तिची विश्वासार्हता व पूर्वग्रह यांची चाचणी घेतली जाते.

आरोपीने स्वतःविरुद्ध केलेले गुन्ह्याचे कथन. पोलीस ताब्यात केलेली कबुली सामान्यतः साक्ष म्हणून ग्राह्य नसते, तर दुसऱ्या पोलिसाला केलेली कबुली काही अटींनुसार वापरता येते.

कोणत्याही व्यक्तीस स्वतःविरुद्ध साक्षीदार होण्यास भाग पाडले जाऊ शकत नाही, हा संविधानिक व कायदेशीर हक्क. चौकशीत मौन बाळगण्याचा अधिकार यातून येतो.

घटनास्थळ तपासताना पोलीस अधिकाऱ्याने पंचांच्या उपस्थितीत घटनास्थळ, वस्तू व परिस्थिती यांचे केलेले लेखी वर्णन. ते तपासातील महत्त्वाचा पुरावा मानला जाते.

गुन्ह्याची माहिती मिळाल्यावर पुरावा गोळा करणे, साक्षीदारांची चौकशी करणे व आरोपपत्र दाखल करणे यासह पोलिसाची कायदेशीर प्रक्रिया. याचा उद्देश सत्य शोधणे हा असतो.

तपास पूर्ण झाल्यावर पोलीस अधिकाऱ्याने न्यायालयासमोर आरोपीविरुद्ध आरोप निश्चित करण्यासाठी सादर करणारा अहवाल. त्यात गुन्ह्याचे स्वरूप व पुराव्याचा सारांश असतो.

उपलब्ध माहितीवरून तर्कशुद्ध निष्कर्ष काढण्याची प्रक्रिया. तर्कशास्त्रात गृहीतके व निष्कर्ष यांच्यातील संबंध अचूक असल्याची तपासणी केली जाते.

सर्वसाधारण विधानावरून विशिष्ट निष्कर्ष काढण्याची पद्धत. जर गृहीतके सत्य असतील व तर्क वैध असेल, तर निष्कर्ष सत्य असणे आवश्यक असते.

विशिष्ट निरीक्षणांवरून सर्वसाधारण नियम किंवा निष्कर्ष काढण्याची पद्धत. या निष्कर्षात संभाव्यता असते; तो पुढील पुराव्याने कमकुवत किंवा बळकट होऊ शकतो.

दोन विधाने एकाच वेळी सत्य असू शकत नाहीत, अशी परिस्थिती. तर्कशास्त्रात विरोधाभास शोधणे हे दिलेल्या विधानांची सुसंगती तपासण्याचे साधन आहे.

व्यक्ती किंवा वस्तू उंची, वय, गुण यांसारख्या निकषावर क्रमाने लावल्यास त्यांचे स्थान ठरवण्याचे तर्कशास्त्रीय कोडे. उजवी-डावी, पुढे-मागे अशा दिशांचे निर्देश प्रश्नात महत्त्वाचे असतात.

उत्तर, दक्षिण, पूर्व, पश्चिम या दिशांतील हालचालींचे वर्णन वाचून व्यक्तीचे अंतिम स्थान किंवा दिशा शोधण्याचा प्रश्नप्रकार. आकृती न काढता टप्प्याटप्प्याने मार्ग काढणे उपयुक्त ठरते.

कुटुंबातील नाती वर्णन करणाऱ्या विधानांवरून व्यक्तींमधील नाते ओळखण्याचा प्रश्नप्रकार. पुरुष-स्त्री सूचक शब्द व पिढ्यांचे अंतर नीट लक्षात घेणे आवश्यक असते.

वस्तूंच्या गटांचा अभ्यास करणारी गणिती शाखा; वेन आकृतीद्वारे संचांतील सामाईक व वेगळे घटक दाखवता येतात. स्पर्धा परीक्षेत संच-आधारित मोजणीचे प्रश्न येतात.

दोन किंवा अधिक संचांतील एकूण घटक मोजताना सामाईक घटक वारंवार मोजले जाऊ नयेत म्हणून बेरीज-वजाबाकी करण्याचे तत्त्व. यामुळे संचांची एकत्रित संख्या अचूक मिळते.

राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, इतिहास, भूगोल, विज्ञान व चालू घडामोडींची माहिती. स्पर्धा परीक्षेत हा विषय वस्तुनिष्ठ स्वरूपात विचारला जातो.

अलीकडच्या काळातील महत्त्वाच्या घटना, योजना, नियुक्त्या व पुरस्कार यांची अद्ययावत माहिती. परीक्षेपूर्वीच्या सहा ते बारा महिन्यांतील घडामोडींवर भर दिला जातो.

एकाच अर्थाचे किंवा जवळपासचे अर्थ असलेले दुसरे शब्द. भाषा विभागात वाक्यात योग्य शब्द निवडण्यासाठी समानार्थी शब्दांचे ज्ञान उपयोगी पडते.

एका शब्दाच्या विरुद्ध अर्थाचा दुसरा शब्द. भाषा प्रश्नात वाक्यातील विरोध दर्शवणारा योग्य शब्द निवडण्यासाठी हे ज्ञान आवश्यक असते.

शब्दांचा शब्दशः अर्थ न घेता विशिष्ट अर्थ व्यक्त करणारा स्थिर वाक्प्रयोग. मराठी व इंग्रजी भाषेत असे वाक्प्रचार वेगळ्या अर्थाने वापरले जातात.

लोकअनुभवातून तयार झालेले, संक्षिप्त व बोधपर असे स्थिर वाक्य. म्हणीचा अर्थ व ती कोणत्या संदर्भात योग्य ठरते, हे समजून घेणे आवश्यक असते.

भाषेतील शब्दांची रचना, वाक्यरचना व शब्दप्रकार यांचे नियम. व्याकरणाचे ज्ञान असल्यास वाक्यातील चूक ओळखणे व योग्य रूप निवडणे सोपे होते.

दिलेल्या वाक्यातील व्याकरण, शब्दरचना किंवा अर्थ यांतील चूक ओळखून वाक्याचे योग्य स्वरूप निवडण्याचा प्रश्नप्रकार. काळ, लिंग, वचन व संबंध यांची सुसंगती तपासली जाते.