نظم جي روانيءَ بمقابلہ تصويري ٻولي: 5 نمبرن واري جواب جو فيصلو
هڪ پرائيويٽ ٽيوشن سينٽر ۾ نائين جماعت جا 45 شاگرد سنڌي شاعريءَ جي تياري ڪن ٿا. نصاب ۾ ڇهه نظم آهن ۽ امتحان ۾ ڪنهن هڪ نظم تي 5 نمبرن جي 'ذوقِ سخن' واري سوال جي توقع آهي. استاد ڏسي ٿو ته 30 شاگرد نظم زباني طور تي بلڪل روانيءَ سان ٿا پڙهن، پر جڏهن 'تشبيهه'، 'استعاري' ۽ 'مرڪزي خيال' پڇيو وڃي ته اهي نظم جو سادو خلاصو لکي ڇڏيندا آهن. هڪ شاگرد 'درياهه' واري نظم کي خوبصورتيءَ سان پڙهي ٿو، پر لکندو آهي ته 'شاعر چوي ٿو درياهه وڏو آهي ۽ ان ۾ پاڻي آهي'- يعني تصويري ٻوليءَ بدران مضمون لکي ٿو. ٻن هفتن ۾ ڇهن نظمن جو ڪم آهي ۽ هر نظم لاءِ صرف ٻه ڏينهن آهن. استاد وٽ نه آڊيو سهولت آهي نه وڌيڪ وقت. هن کي فيصلو ڪرڻو آهي ته زباني روانيءَ تي ڪيترو وقت ڏجي، تصويري ٻوليءَ جي سکيا ڪيئن ڏجي، ۽ 5 نمبرن واري جواب لاءِ ڪهڙو فارمولا سيکارڻ گهرجي.
1. ٻن هفتن جي منصوبابندي ڪريو: 45 شاگردن، ڇهن نظمن ۽ 5 نمبرن واري سوال کي سامهون رکندي، روانيءَ ۽ معنيٰ جي سکيا جو تناسب ڪيئن رکندا؟
Read the worked answer
فيصلو: روانيءَ لاءِ 20 سيڪڙو ۽ معنيٰ/تصويري ٻوليءَ لاءِ 80 سيڪڙو وقت. 30 شاگرد روانيءَ سان پڙهن ٿا، پر 5 نمبرن واري سوال ۾ 'تشبيهه'، 'استعاري' ۽ 'اثر' لکڻو آهي؛ صرف آواز جو سٺو هجڻ نمبر نه وٺندو.
- هر نظم لاءِ ٻه ڏينهن: ڏينهن 1 - 10 منٽ ماڊل پڙهڻ، 15 منٽ تصويري لفظن کي نشان لڳائڻ، 10 منٽ جوڙن ۾ مطلب ٻڌائڻ، 5 منٽ نوٽ.
- ڏينهن 2 - 8 منٽ روانيءَ جو مختصر جائزو، 15 منٽ 'دعويٰ + سٽ + اثر' جو فارمولو، 12 منٽ پنهنجو جواب، 5 منٽ پير جائزو.
- پهرين نظم کي ماڊل بڻائيندس؛ باقي پنجن ۾ ساڳيو فارمولو ورجائيندس، ته جيئن وقت بچي.
دليل: 45 شاگردن ۾ سڀني کي هڪ ئي وقت فردي طور تي نه ٻڌي سگهبو؛ تنهنڪري جوڙا ۽ بورڊ تي ماڊل ضروري آهي. 5 نمبرن واري جواب لاءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ تصويري اوزار ۽ ان جو اثر لکڻ لازمي آهي؛ اهو ئي منهنجو بنيادي مقصد هوندو.
2. شاگرد جي 'درياهه وڏو آهي ۽ ان ۾ پاڻي آهي' جواب کي 5 نمبرن ۾ ڪيئن جانچيندا؟ نشاندهي جو مختصر منطق لکو ۽ هڪ اصلاحي جملو لکو.
Read the worked answer
نشاندهي (5 نمبر): مرڪزي خيال/موضوع 2، تصويري اوزار (تشبيهه/استعاري) 2، اثر/وضاحت 1.
شاگرد جو جواب 'درياهه وڏو آهي ۽ ان ۾ پاڻي آهي' لفظي خلاصو آهي. ان ۾ نه تشبيهه جو نالو آهي، نه استعاري، نه اثر. ان ڪري 1/5 (يا 0/5 جيڪڏهن مرڪزي خيال به نظم جو نه هجي؛ هتي هڪ نمبر خيال جي مماثلت لاءِ ڏيندس).
اصلاحي جملو: 'شاعر درياهه کي زندگيءَ/وقت سان تشبيهه ڏئي ٿو ۽ ان جي وهڪري مان تسلسل ۽ تبديليءَ جو خيال پيدا ڪري ٿو.' ان سان شاگرد کي ٻڌائيندس ته نظم جي لفظن کي سادو بيان نه، پر 'ڪهڙي تصوير ۽ ڇا لاءِ' جي صورت ۾ لکڻو آهي.
3. استاد ڪهڙي هڪ 'تصويري ٻولي' جي سرگرمي استعمال ڪري جيڪا 45 شاگردن ۽ محدود وقت ۾ هلي سگهي؟ دليل ڏيو.
Read the worked answer
سرگرمي: 'تصوير ڳول، پوءِ جملو لک'. بورڊ تي نظم جون ٽي سٽون لکندس. شاگردن کي 3 منٽ ۾ انهن مان هڪ تشبيهه/استعاري جو نشان لڳائڻو آهي ۽ هي فارمولو ڀرڻو آهي: 'شاعر ___ کي ___ سان ڳنڍي ٿو، ڇاڪاڻ ته ___'. پوءِ 2 منٽن ۾ جوڙا پنهنجا جملے مٽائيندا ۽ 5 نمونا پڙهي ٻڌائيندس.
دليل: 45 شاگردن ۽ محدود وقت ۾ هي سرگرمي 25 منٽن ۾ ٿي سگهي ٿي، هر شاگرد کي فعال رکي ٿي، ۽ سڌو 5 نمبرن واري جواب جي ٻولي - 'اوزار + اثر' - سيکاري ٿي. آڊيو جي ضرورت ناهي؛ صرف بورڊ ۽ پرپل. جيڪي شاگرد سست آهن، انهن لاءِ ٻه سٽون اڳ ۾ نشان لڳل ڏيندس.