بيت جي نسبت تي جهيڙو: ڇپيل رسالو ۽ ڳائڻي روايت
بارمير ضلعي جي هڪ سرڪاري اسڪول ۾ ڏهين جماعت جي سنڌي ادب جي ڪلاس ۾ 38 شاگرد آهن. انهن مان 21 شاگردن جي گهر جي ٻولي سنڌي آهي، باقي 17 گهر ۾ مارواڙي يا هندي ڳالهائيندا آهن. استاد کي 45 منٽن جي هڪ پيرڊ ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو هڪ بيت پڙهائڻو آهي. هڪ شاگرد چوي ٿو ته اهو بيت ’سسئي آبڙي‘ جي سر ۾ آهي، پر استاد وٽ موجود ڇپيل رسالي ۾ ساڳيو بيت ’سهڻي‘ جي سر ۾ ڇپيل آهي. ٻئي ڏينهن هڪ بزرگ مهمان ٻڌائي ٿو ته ساڳيو مواد هوٽل تي ’ڏوهيڙي‘ جي صورت ۾ ڳائجي ٿو ۽ ان جا لفظ ٿورا مختلف آهن. استاد وٽ صرف ٻه ڪتاب آهن - هڪ پراڻو ڇپيل رسالو ۽ اسڪول جو هٿ لکيل نوٽس؛ نه انٽرنيٽ آهي ۽ نه ڪا آڊيو رڪارڊنگ. ڪلاس ۾ ٻه گروهه بڻجي ويا آهن: هڪ چوي ٿو ’بزرگ جو ڳايو ئي اصل آهي‘، ٻيو چوي ٿو ’ڪتاب ۾ ڇپيل ئي صحيح آهي‘. جهيڙو وڌي وڃي ٿو ۽ پيرڊ جو اڌ وقت گذري چڪو آهي.
1. هن وقت، پيرڊ جي باقي وقت ۾ استاد کي ڇا ڪرڻ گهرجي؟ ٻنهي گروهن جي دليل کي ڪيئن سنڀالڻو آهي ۽ شاگرد امتحان لاءِ ڪهڙو متن ياد ڪن؟ پنهنجي فيصلي جي دليل سان ٻڌايو.
Read the worked answer
فيصلي جو بنياد: ٻه گروهه ٻن مختلف سوالن جا جواب ڏئي رهيا آهن. ڇپيل رسالو ٻڌائي ٿو ته ’هن نسخي ۾ هي بيت ڪهڙي سر ۾ آهي‘؛ بزرگ ٻڌائي ٿو ته ’اڄ اسان جي ڳوٺ ۾ هي مواد ڪيئن ڳائجي ٿو‘. ٻئي ڳالهيون هڪ ٻئي جي مخالف نه آهن، تنهنڪري ڪنهن هڪ کي ’ڪوڙو‘ چوڻ غلط ٿيندو.
ڪلاس ۾ فوري قدم (10 منٽ):
- بورڊ تي ٻه ڪالم ٺاهجن: ’ڇپيل نسخو‘ ۽ ’ڳائڻي روايت‘، ۽ ٻنهي ۾ بيت جا لفظ لکرجن.
- شاگردن سان گڏجي ٽي فرق ڳولجن - لفظ، ترتيب ۽ ٽيڪ. اهو ئي ثابت ڪندو ته متن سفر ڪندو آهي.
- اندروني ثبوت ڏسجن: بيت ۾ سسئيءَ جي سفر، ڪوهه ۽ پنهون جو ذڪر آهي يا نه؛ جيڪڏهن آهي ته سر جي نسبت تي بحث ڪجي، پر حتمي فيصلو دستياب نسخي کي مڃي.
- صاف لفظن ۾ چئجي: ’هي ٻه روايتون آهن، هڪ ٻئي کي رد نٿيون ڪن‘.
امتحان لاءِ هدايت: شاگرد پنهنجي درسي ڪتاب واري نسبت لکي، ڇاڪاڻ ته نمبر نصاب مطابق ملندا. جواب جي آخر ۾ هڪ سٽ جو اضافو ڪري سگهي ٿو: ’روايت ۾ هي بيت ڏوهيڙي جي صورت ۾ به ملي ٿو‘. اهو اضافو غلط نه ليکبو، پر ڪتاب جي خلاف وڙهڻ ۽ پنهنجي راءِ کي حقيقت بڻائي لکڻ نمبر ڪٽائيندو.
بزرگ جو احترام: کيس ’غلط‘ نه چئجي؛ سندس روايت هڪ ثقافتي حقيقت آهي ۽ ان کي ’متبادل روپ‘ چئجي. اهڙي ٻولي شاگردن کي سيکاري ٿي ته ادب ۾ هڪ ئي ’اصل‘ هجڻ لازمي ناهي.
2. پيرڊ جا باقي 20 منٽ استعمال ڪندي هڪ سرگرمي ٺاهيو، جيڪا ’لکيل متن‘ ۽ ’لوڪ روايت‘ جو فرق سيکاري ۽ انهن 17 شاگردن کي به شامل ڪري جن جي گهر جي ٻولي سنڌي ناهي.
Read the worked answer
مقصد: شاگرد هڪ ئي مواد جو ٻه روپ سڃاڻن ۽ تبديليءَ جا سبب ٻڌائي سگهن؛ غير سنڌي ڳالهائيندڙ شاگرد به مطلب سمجهي بحث ۾ شامل ٿين.
ڊزائين (20 منٽ):
- 0-3 منٽ: جماعت کي 4-4 جي گروهن ۾ ورهائجي؛ هر گروهه کي هڪ ڪارڊ تي ’ڪتابي سٽ‘ ۽ ’ڳائڻي سٽ‘ لکيل ڏجي (ٻئي ساڳئي بيت جا، پر هڪ ٻه لفظ بدليل).
- 3-9 منٽ: گروهه ٽي شيون ڳولي: ڪهڙو لفظ بدليو، ترتيب بدلي يا نه، ۽ ٽيڪ ساڳيو رهيو يا نه. جواب ٽن خانن واري ٽيبل ۾ لکرن.
- 9-13 منٽ: هر گروهه هڪ سبب تجويز ڪري ته ڳائڻي لفظ ڇو بدلايا هوندا (ياد رکڻ، آواز جو وزن، ٻڌندڙن جي لهجي جو اثر، نئين دور جا لفظ).
- 13-17 منٽ: غير سنڌي ڳالهائيندڙ شاگردن لاءِ اسڪافولڊ: اهم پنج لفظ (سسئي، پنهون، اُٺ، ريگستان، واعدو) مارواڙي يا هندي ۾ هڪ سٽ ۾ لکرايو، پوءِ سنڌي ۾ ٻيهر لکرايو؛ سٽ جو مطلب پنهنجي ٻوليءَ ۾ ٻڌائڻ جي اجازت ڏجي، پر لکت سنڌي ۾ ٿئي.
- 17-20 منٽ: هر گروهه هڪ سٽ ’ڪتابي‘ ۽ هڪ ’ڳائڻي‘ انداز ۾ ٻڌائي؛ استاد بورڊ تي هڪ جملون لکي: ’روايت ۾ لفظ بدلجن ٿا، پر ڪردار ۽ سوز ساڳيا رهن ٿا.‘
جائزو: Exit ticket - هر شاگرد ٻه سٽون لکي: هڪ فرق ۽ هڪ سبب. اهو ئي اڳئين پيرڊ جي شروعات بڻجي سگهي ٿو.