RBSE SS Sindhi Literature key terms

شاعريءَ جو هڪ بند يا سٽ جنهن ۾ خيال مڪمل ٿئي؛ غزل ۽ قصيدي ۾ هر بيت ٻن مصرعن تي مشتمل هوندو آهي ۽ پنهنجي الڳ قافيي سان ايندو آهي.

بيت جو اڌ حصو يا هڪ سٽ، جيڪا وزن ۽ بحر جي حساب سان ترتيب ڏنل هوندي آهي؛ بيت ۾ ٻه مصرعا ٿيندا آهن، پهريون مصرع ۽ ٻيو مصرع.

اردو ۽ سنڌي شاعريءَ جي مشهور صنف، جنهن ۾ پنجن کان وڌيڪ بيت هوندا آهن، سڀني بيتن جو قافيو ۽ رديف ساڳيو هوندو آهي ۽ هر بيت جو موضوع الڳ ٿي سگهي ٿو.

شاعريءَ ۾ بيت جي آخر ۾ ايندڙ ساڳئي آواز وارو لفظ، جيڪو رديف کان اڳ ايندو آهي ۽ غزل يا نظم جي بيتن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍي ٿو.

قافيي کان پوءِ ورجائيندڙ لفظ يا لفظن جو مجموعو، جيڪو هر بيت جي آخر ۾ ساڳيو ايندو آهي ۽ شاعريءَ جي موسيقيءَ ۾ واڌارو ڪري ٿو.

شاعريءَ جو وزن يا ڇند، جنهن ۾ لفظن جي سُرن ۽ ماترائن جو مقرر ترتيب سان استعمال ٿيندو آهي؛ سنڌي شاعريءَ ۾ عروضي بحرون ۽ ڇند ٻئي رائج آهن.

سنڌي شاعريءَ جو ديوي يا مقامي وزن، جنهن ۾ ماترائن جي ڳڻپ ۽ سُرن جي ترتيب مقرر هوندي آهي؛ ڪافي، وائي ۽ بيت ۾ ڇند جو خاص استعمال ٿئي ٿو.

سنڌي صوفي شاعريءَ جي مشهور صنف، جنهن ۾ هڪ ئي قافيي تي ٻڌل بند هوندا آهن ۽ عشق حقيقي، وحدت الوجود ۽ معرفت جا موضوع ايندا آهن؛ شاهه عبداللطيف ۽ سچل سرمست هن جا وڏا شاعر آهن.

سنڌي شاعريءَ جي هڪ صنف، جيڪا ڪافيءَ سان مشابهه آهي پر عام طور تي مختصر بندن ۾ هوندي آهي ۽ اڪثر عشق، سوز ۽ ويرانيءَ جا موضوع کنيو ايندي آهي.

شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو مشهور شعري مجموعو، جنهن ۾ سُر (ڪلياڻ، سسئي آبري، مومل راڻو وغيره) شامل آهن ۽ سنڌي ادب جو سڀ کان وڏو ڪلاسيڪي ڪلام سمجهيو وڃي ٿو.

شاهه جي رسالي ۾ ڪلام جو موضوعي ۽ موسيقيءَ وارو باب، جهڙوڪ سسئي آبري يا مومل راڻو؛ هر سُر ۾ ڪهاڻيءَ جا مختلف مرحلا ۽ عرفاني اشارا ملن ٿا.

سنڌي ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو صوفي شاعر (1689ع کان 1752ع)، جنهن ڀٽ شاهه ۾ رهي رسالو تخليق ڪيو ۽ ست سُورهن سُرن ۾ سنڌي سماج ۽ عرفان جي تصوير پيش ڪئي.

سنڌي صوفي شاعريءَ جو وڏو شاعر، جنهن درازي ۾ جنم ورتو ۽ سنڌي، سرائيڪي ۽ فارسيءَ ۾ ڪلام چيو؛ هن جي شاعريءَ ۾ وحدت الوجود ۽ مستيءَ جو رنگ نمايان آهي.

ويهين صديءَ جو جديد سنڌي شاعر ۽ نثرنگار، جنهن سنڌي شاعريءَ ۾ نوان تجربا ڪيا، نظم ۽ غزل کي نئين سونهن بخشي ۽ پنهنجي دور جي سياسي ۽ سماجي شعور کي شاعريءَ ۾ آندو.

شاعريءَ جي اهڙي صنف جنهن ۾ هڪ ئي موضوع تي مسلسل خيال بيان ٿئي ٿو ۽ بيتن جو سلسلو هڪ ڪهاڻي يا احساس جي حوالي سان هلي ٿو؛ جديد سنڌي شاعريءَ ۾ آزاد نظم به رائج آهي.

شاعريءَ جي صنف، جنهن ۾ ڪنهن جي تعريف، وڏائي يا سخا جي واکاڻ ڪئي ويندي آهي؛ سنڌي ۾ فارسيءَ جي اثر سان هي صنف درٻاري شاعريءَ جو حصو رهي آهي.

شاعريءَ جي صنف، جنهن ۾ ڪنهن جي موت تي غم، سوڳ ۽ ساراهه بيان ڪئي ويندي آهي؛ خاص طور تي امام حسين عليه السلام جي شهادت تي لکيل مرثين سنڌي ادب ۾ مشهور آهن.

نثر جي وڏي صنف، جنهن ۾ ڊگهي ڪهاڻي، ڪردارن جي ترقي ۽ واقعن جو وسيع سلسلو هوندو آهي؛ سنڌي ادب ۾ ناول جا اهم نمونا ويهين صديءَ ۾ لکيا ويا.

نثر جي صنف، جنهن ۾ هڪ مڪمل واقعو يا تجربو مختصر طور بيان ٿئي ٿو؛ ڪردار ۽ واقعو مرڪزي حيثيت رکن ٿا ۽ آخر ۾ ڪو نتيجو يا احساس اڀري ٿو.

مختصر نثر جي صنف، جنهن ۾ هڪ مرڪزي واقعي، ڪردار ۽ ماحول ذريعي زندگيءَ جو ڪو پهلو اجاگر ڪيو وڃي ٿو؛ سنڌي ۾ افساني کي ڪهاڻيءَ جو جديد روپ سمجهيو وڃي ٿو.

ادبي صنف، جنهن ۾ ڪهاڻي مڪالمن ۽ منظرن جي صورت ۾ اسٽيج تي پيش ڪرڻ لاءِ لکي وڃي ٿي؛ ڪردارن جو عمل ۽ مڪالمو ان جو بنيادي عنصر آهي.

نثري صنف، جنهن ۾ ڪنهن هڪ موضوع تي منظم ۽ منطقي انداز ۾ خيال بيان ڪيو وڃي ٿو؛ تعارفي، تنقيدي ۽ معلوماتي مضمون عام آهن ۽ پيراگرافن ۾ ورهايل هوندا آهن.

نثري صنف، جنهن ۾ ڪنهن شخصيت جي جسماني شڪل، عادتن ۽ ڪردار جو خاڪو لفظن ۾ چٽيو ويندو آهي؛ هن ۾ ليکڪ جو ذاتي تاثر نمايان هوندو آهي.

اهڙي نثري صنف جيڪا ڪنهن شخص جي زندگيءَ جو احوال، واقعا ۽ ڪارناما تفصيل سان بيان ڪري ٿي؛ سوانح عمري ۾ حقيقت ۽ تاريخي مواد بنيادي حيثيت رکي ٿو.

ليکڪ جي پنهنجي زندگيءَ جو پاڻ لکيل احوال، جنهن ۾ هو پنهنجا تجربا، احساس ۽ واقعا پهرين شخص ۾ بيان ڪري ٿو؛ هن ۾ ذاتي ۽ تاريخي عنصر گڏ هوندا آهن.

ادبي ڪم جي خوبين ۽ خامين جو منظم ۽ دليل سان جائزو، جنهن ۾ موضوع، فن ۽ اثر جو تجزيو ڪيو وڃي ٿو؛ تنقيد ادب جي معيار کي بلند ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.

ادبي ڪم جو قسم يا درجو، جهڙوڪ غزل، نظم، ڪهاڻي ۽ مضمون؛ هر صنف جا پنهنجا فني اصول ۽ گهرجون هونديون آهن جن سان ان جو جائزو ورتو وڃي ٿو.

گرامر جو اهو لفظ جيڪو ڪنهن شخص، شيءِ، هنڌ يا حالت جو نالو ظاهر ڪري؛ اسم ذات، اسم صفت ۽ اسم ضمير وغيره جا قسم آهن ۽ جملو اڪثر اسم سان شروع ٿئي ٿو.

گرامر جو اهو لفظ جيڪو ڪنهن ڪم يا حالت کي ظاهر ڪري ۽ وقت جو اشارو ڏئي؛ فعل ماضي، حال ۽ مستقبل جي صورت ۾ ايندو آهي ۽ جملو مڪمل ڪري ٿو.

اهو لفظ جيڪو ڪنهن اسم جي خوبي، رنگ، حالت يا مقدار بيان ڪري؛ صفت اڪثر اسم کان اڳ ايندي آهي، جهڙوڪ سٺو ماڻهو يا وڏو گهر.

اهو لفظ جيڪو اسم جي جاءِ تي استعمال ٿئي ۽ ڳالهائيندڙ، ٻڌندڙ يا غير حاضر جو اشارو ڏئي؛ مثال طور آئون، تون، هو، اسين ۽ اهي.

فعل جو وقت، يعني ڪم جو ماضي، حال يا مستقبل ۾ ٿيڻ؛ زمان جي ڄاڻ فعل جي صحيح صورت ۽ جملئي جوڙجڪ لاءِ ضروري آهي.

لفظن کي ترتيب ڏئي مڪمل معنيٰ وارو جملو ٺاهڻ جو عمل؛ سنڌي ۾ عام طور تي فاعل، مفعول ۽ فعل جو ڪرم اڳ ۽ فعل پوءِ ايندو آهي.

سنڌي ٻوليءَ لکڻ جو نظام، جيڪو عربي-فارسي رسم الخط تي ٻڌل آهي ۽ 52 اکرن تي مشتمل آهي؛ ان ۾ ٽيٽه، ڄ، ڃ، ڇ ۽ ڻ جهڙا خاص اکر شامل آهن.

سنڌ ۾ ڳالهائي ويندڙ هڪ قديم هند-آريائي ٻولي، جنهن جو ادب صوفي ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ سان مالا مال آهي؛ هن جي لپي عربي-فارسي رسم الخط ۾ آهي.

عوام جي زبان ۾ نسل در نسل منتقل ٿيندڙ ڪهاڻيون، ڳجهارتون، چوڻيون ۽ گيت، جن جو ڪو ڄاڻو ليکڪ نه هوندو آهي؛ هي عوامي شعور ۽ ثقافت جو آئينو آهي.

لوڪ ادب جو هڪ روپ، جنهن ۾ ڪنهن شيءِ يا خيال جو اشارو ڏئي ٻڌندڙ کان ان جو نالو پڇيو وڃي ٿو؛ ڳجهارتون عوامي ذهن جي تيزي ۽ تخليقيت جو عڪس آهن.

لوڪ ادب جو مختصر ۽ اثرائتو جملو، جنهن ۾ عوامي تجربو ۽ حڪمت سمايل هوندي آهي؛ چوڻيون اڪثر ڪنهن سبق يا نصيحت جي صورت ۾ استعمال ٿينديون آهن.

عوامي روايتن ۾ هلندڙ ڪهاڻي، جنهن ۾ پريون، ديوتا، بهادر ۽ آزمائشون اينديون آهن؛ سنڌي لوڪ ڪهاڻين ۾ سسئي پنهون ۽ مومل راڻو جهڙا قصا شامل آهن.

سنڌ جي مشهور لوڪ ڪهاڻي، جنهن ۾ سسئي پنهون جي عشق ۾ ريگستان ۽ سمنڊ پار ڪري ٿي؛ شاهه عبداللطيف هن قصي کي سسئي آبري سُر ۾ عرفاني علامت طور استعمال ڪيو.

سنڌ جي لوڪ ڪهاڻي، جنهن ۾ مومل جي حسن ۽ راڻو جي محبت جو قصو بيان ٿئي ٿو؛ شاهه جي رسالي ۾ هي قصو عشق ۽ فنا جي علامت طور آندو ويو آهي.

ڪنهن سبق يا ادبي ٽڪري جو بنيادي پيغام يا مقصد، جيڪو ليکڪ پڙهندڙ تائين پهچائڻ چاهي ٿو؛ Comprehension سوالن ۾ اڪثر ان کي لفظن ۾ بيان ڪرڻو هوندو آهي.

ڪنهن سبق يا نظم جو مکيه نقطا مختصر لفظن ۾ پيش ڪرڻ، جنهن ۾ مرڪزي خيال، اهم واقعا ۽ نتيجو شامل هوندا آهن؛ هي امتحان ۾ Comprehension جي سوالن لاءِ بنيادي مهارت آهي.

ڪنهن متن يا شعر جو هڪ حصو جيڪو سوال ۾ ڏنو وڃي ۽ ان جي تشريح، سياق ۽ معنيٰ پڇي وڃي؛ حوالو سڃاڻڻ لاءِ شاعر، صنف ۽ سبق جو علم ضروري آهي.

ويھين صديءَ ۾ سنڌي ادب ۾ ايندڙ تبديليون، جن ۾ جديد نظم، افسانو، ناول ۽ تنقيد شامل آهن؛ هن دور ۾ ادب سماجي ۽ سياسي شعور جو عڪس بڻيو.

اهڙي شاعري جنهن ۾ عشق حقيقي، وحدت الوجود ۽ معرفت جا خيال علامتي انداز ۾ بيان ٿين ٿا؛ سنڌي ۾ شاهه، سچل ۽ ساميءَ جا نالا صوفي شاعريءَ سان جڙيل آهن.

صوفي فلسفو، جنهن ۾ سموري ڪائنات کي هڪ هستيءَ جو جلوو سمجهيو وڃي ٿو؛ سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ هي خيال عشق ۽ فنا جي علامتن ذريعي بيان ٿيو آهي.

سنڌي ادب جي مختلف دورن، صنفن، ليکڪن ۽ تحريڪن جو تاريخي تسلسل سان اڀياس؛ هن ۾ قديم دور، صوفي دور ۽ جديد دور جي خاصيتن کي سڃاڻڻ ضروري آهي.

ڪنهن موضوع تي منظم پيراگرافن ۾ خيال لکڻ جي مهارت، جنهن ۾ تمهيد، بيان ۽ نتيجو شامل هوندا آهن؛ صحيح املا، گرامر ۽ تسلسل ان جي بنيادي گهرجن ۾ اچن ٿا.

ڪنهن ڏانهن رسمي يا غير رسمي خط لکڻ جو فن، جنهن ۾ خطاب، تمهيد، مکيه مواد ۽ پڄاڻيءَ جو مقرر ترتيب سان هجڻ ضروري آهي؛ امتحان ۾ هي هڪ ڪارآمد مهارت آهي.

سنڌي لفظن کي صحيح اکرن، زير زبر ۽ نشانين سان لکڻ جو قاعدو؛ صحيح املا لکڻ جي مهارت ۾ اکرن جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي درست صورت شامل آهن.