ٽائيم لائين تي ٽي گروهه: تحريڪ، دور ۽ ثبوت جو درجو
يارهين جماعت ۾ سنڌي ادب جي تاريخ جو پروجيڪٽ هلندو آهي ۽ اهو 10 نمبرن جو آهي. 36 شاگردن کي ٽن گروهن ۾ ورهائي هڪ A3 شيٽ تي ٽائيم لائين ٺاهڻ لاءِ چيو ويو. نتيجا هي آهن:
- گروهه A لکيو: ’سنڌي ترقي پسند تحريڪ 1936ع ۾ شروع ٿي‘ ۽ ان کي سڌو سنئون سنڌي شاعريءَ سان ڳنڍي ڇڏيو.
- گروهه B لکيو: ’سنڌيءَ ۾ ترقي پسند ادب صرف 1947ع کان پوءِ هندستان ۾ پيدا ٿيو‘.
- گروهه C هڪ بلاگ تان نقل ڪيو: ’سنڌي ٻولي 1956ع ۾ آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٿي‘.
استاد کي خبر آهي ته اٺين شيڊول وارو صحيح سال 1967ع آهي ۽ 1936ع ۾ لکنؤ ۾ سڄي هند جي ترقي پسند ليکڪن جي تنظيم قائم ٿي هئي. شاگردن وٽ ڪوبه مستند تاريخي ڪتاب نه آهي، صرف درسي ڪتاب آهي جنهن ۾ وڌيڪ تفصيل نه آهي. شاگرد چئي رهيا آهن ته ’بلاگ تي ته ٻيو سال آهي، اسان ڪنهن کي مڃيون؟‘ پروجيڪٽ جمع ڪرائڻ لاءِ ٻه پيرڊ بچيا آهن.
1. ٽنهي گروهن جي دعوائن مان ڪهڙي قبول، ڪهڙي رد ۽ ڪهڙي ’تحقيق گهربل‘ لکجي؟ هر فيصلي جو دليل ڏيو.
Read the worked answer
گروهه A - اڌ صحيح، اڌ غلط. 1936ع ۾ لکنؤ ۾ آل انڊيا پروگريسو رائيٽرس ايسوسيئيشن جو قيام هڪ حقيقت آهي، پر اهو ’سنڌي تحريڪ‘ جو باني سال ناهي. اهو هڪ سڄي هند جي فورم هو، جنهن سان مختلف ٻولين جا ليکڪ جڙيا؛ سنڌي ادب تي ان جو اثر بعد ۾ پهتو. تنهنڪري سال درست، پر نتيجو غلط. درست جملي جو روپ: ’1936ع ۾ سڄي هند جي ترقي پسند تنظيم قائم ٿي؛ سنڌي ادب ۾ سندس اثر 1940ع جي ڏهاڪي ۾ نظر اچي ٿو.‘
گروهه B - رد. ورهاڱي کان اڳ به سنڌ ۾ سنڌي ٻوليءَ ۾ ترقي پسند رنگ جا ليک ۽ رسالا موجود هئا. 1947ع هڪ ’نئين مرحلي‘ جو نشان آهي - لڏپلاڻ، هندستان ۾ سنڌي ادب جو نئون مرڪز ۽ رسالن جي ٻيهر شروعات - پر پيدائش جو سال ناهي. ’صرف‘ لفظ ئي دعويٰ کي غلط بڻائي ٿو.
گروهه C - رد. آئيني حقيقت بلاگ تان نه پر سرڪاري دستاويز يا نصابي ڪتاب مان ورتي ويندي؛ صحيح سال 1967ع آهي. شاگرد کي سيکارجي ته ’بلاگ = راءِ، آئين = ثبوت‘.
مجموعي اصول: تاريخي دعويٰ ٽن شين سان پرکبي - (1) واقعو ڪٿي ۽ ڪنهن سطح تي (آل انڊيا، صوبائي، هڪ گروهه)، (2) سال جو ذريعو ڪهڙو آهي، (3) جملن ۾ ’صرف‘، ’پهريون‘، ’باني‘ جهڙا لفظ ورتل آهن يا نه؛ اهي لفظ ئي اڪثر دعويٰ کي غلط بڻائيندا آهن.
2. شاگردن کي ٽي اصول سيکاريو ته امتحان ۾ اهڙي سوال جو جواب ڪيئن لکن جتي ڪتاب ۽ ٻاهرين ذريعن ۾ اختلاف هجي؛ ۽ ٻڌايو ته باقي ٻن پيرڊن ۾ پروجيڪٽ ڪيئن درست ڪرائجي.
Read the worked answer
ٽي اصول:
- ادارو ۽ دور جدا لکو. ’ڪهڙي تنظيم ڪڏهن قائم ٿي‘ ۽ ’ڪهڙي ادبي رجحان ڪڏهن زور ورتو‘ - ٻه الڳ سوال آهن. جواب ۾ ’اثر‘، ’رجحان‘، ’مرحلو‘ جهڙا لفظ استعمال ڪجن؛ ’شروعات‘ ۽ ’بنسياد‘ کان بچجي.
- ذريعي جو درجو لکو. آئيني يا سرڪاري دستاويز > نصابي ڪتاب > مستند تاريخي ڪتاب > اخبار > بلاگ ۽ سوشل ميڊيا. جيڪڏهن ٻه ذريعا ٽڪرن ته اُچارو ’اڪثر ذريعن موجب‘ يا ’نصاب موجب‘ ڪجي، ۽ امتحان ۾ نصاب وارو سال لکجي.
- اختلاف لڪائجي نه. جواب جي آخر ۾ هڪ سٽ: ’ڪجهه ذريعن ۾ هيءُ سال مختلف ملي ٿو‘ - اها سٽ استاد کي ڏيکاري ٿي ته شاگرد جاڳندڙ آهي، ۽ غلط حقيقت لکڻ کان به بچائي ٿي.
ٻن پيرڊن جو منصوبو:
- پيرڊ 1: ٽنهي گروهن کي اصلاحي پرچي - هر غلط دعويٰ جي سامهون صحيح جملي جو روپ لکرايو؛ بورڊ تي ’ذريعن جو درجو‘ لکرايو؛ گروهه C کي آئيني حقيقت جو مستند حوالو ڏياريو.
- پيرڊ 2: هر گروهه پنهنجي ٽائيم لائين تي ’ذريعن جي فهرست‘ لڳائي (3-4 ذريعا) ۽ هر سال جي سامهون ’يقيني‘ يا ’تقريبي‘ لکرايو؛ آخر ۾ پاڻ ئي ربرڪ (حقيقت، ذريعو، وضاحت) سان 10 نمبر ڏين.
امتحاني فائدي لاءِ: پروجيڪٽ جو مقصد سال ياد ڪرڻ نه، پر ’دعويٰ کي ثبوت سان ڳنڍڻ‘ آهي؛ اهو ئي جملو شاگردن کي لکرايو وڃي.