ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ (Kavita)
ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ (Kavita) - ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਸੂਚੀ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ, ਕਾਵਿ-ਅਲੰਕਾਰ, ਰਸ ਤੇ ਛੰਦ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਕਵੀ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਢਾਂਚਾ
- ਪੁਰਾਤਨ ਧਾਰਾ: ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ (12ਵੀਂ ਸਦੀ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ (1469–1539), ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ (1538–1599), ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ (1680–1757), ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ (1722–1798) ਦੀ ਹੀਰ, ਹਾਸ਼ਮ, ਪੀਲੂ, ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਜੰਗਨਾਮਾ।
- ਆਧੁਨਿਕ ਧਾਰਾ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ, ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਪਾਸ਼।
ਅਲੰਕਾਰ ਤੇ ਰਸ
- ਉਪਮਾ: ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ, ਹੋ ਵਰਗੇ ਤੁਲਨਾ-ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ।
- ਰੂਪਕ: ਤੁਲਨਾ-ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਧੀ ਪਛਾਣ।
- ਮਾਨਵੀਕਰਨ, ਅਤਿਸ਼ਯੋਕਤੀ, ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ, ਯਮਕ, ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ।
- ਰਸ: ਕਰੁਣ, ਵੀਰ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਹਾਸ, ਸ਼ਾਂਤ, ਵਾਤਸਲਯ।
Worked example
ਪੰਗਤੀ: ਚੰਨ ਸਾਡਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।
- ਚੰਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਮਿੱਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ - ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਗਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੈ।
- ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ: ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਹੀ ਸਾਥੀ ਹੈ - ਬਿਰਹਾ ਦਾ ਭਾਵ, ਇਸ ਲਈ ਕਰੁਣ ਰਸ।
- ਜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਲੰਕਾਰ ਦੱਸੋ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਕਾਰਨ ਦੋਵੇਂ ਲਿਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਗੁਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅੰਕ
- ਉਪਮਾ ਤੇ ਰੂਪਕ ਦੀ ਗੜਬੜ।
- ਕਾਫ਼ੀ ਦੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਵੱਲ ਲਿਖ ਦੇਣਾ।
- ਸਿਰਫ਼ ਸਾਰ ਲਿਖ ਕੇ ਪੰਗਤੀ-ਵਿਆਖਿਆ ਛੱਡ ਦੇਣਾ।