RBSE SS Punjabi Literature study guide
RBSE SS Punjabi Literature · Work through your exam, one topic at a time.
The RBSE Senior Secondary Punjabi Literature exam is the Class 12 elective paper offered by the Rajasthan Board of Secondary Education for students who choose Punjabi as a literature subject rather than a language-only option. It suits candidates from Punjabi-speaking families in Rajasthan, students preparing for Punjabi-language degrees or teaching careers, and private candidates completing a second senior secondary qualification. The RBSE SS Punjabi Literature study guide has 8 sections and about 2,033 words.
01ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ (Kavita)
ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ (Kavita) - ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਸੂਚੀ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ, ਕਾਵਿ-ਅਲੰਕਾਰ, ਰਸ ਤੇ ਛੰਦ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਧਾਰਾ: ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ (12ਵੀਂ ਸਦੀ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ (1469–1539), ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ (1538–1599), ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ (1680–1757), ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ (1722–1798) ਦੀ ਹੀਰ, ਹਾਸ਼ਮ, ਪੀਲੂ, ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਜੰਗਨਾਮਾ। ਆਧੁਨਿਕ ਧਾਰਾ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ, ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਪਾਸ਼। ਉਪਮਾ: ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ, ਹੋ ਵਰਗੇ ਤੁਲਨਾ-ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ। ਰੂਪਕ: ਤੁਲਨਾ-ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਧੀ ਪਛਾਣ। ਮਾਨਵੀਕਰਨ, ਅਤਿਸ਼ਯੋਕਤੀ, ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ, ਯਮਕ, ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ। ਰਸ: ਕਰੁਣ, ਵੀਰ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਹਾਸ, ਸ਼ਾਂਤ, ਵਾਤਸਲਯ। ਪੰਗਤੀ: ਚੰਨ ਸਾਡਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਚੰਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਮਿੱਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ - ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਗਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ: ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਹੀ ਸਾਥੀ ਹੈ - ਬਿਰਹਾ ਦਾ ਭਾਵ, ਇਸ ਲਈ ਕਰੁਣ ਰਸ। ਜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਲੰਕਾਰ ਦੱਸੋ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਕਾਰਨ ਦੋਵੇਂ ਲਿਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਪਮਾ ਤੇ ਰੂਪਕ ਦੀ ਗੜਬੜ। ਕਾਫ਼ੀ ਦੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਵੱਲ ਲਿਖ ਦੇਣਾ। ਸਿਰਫ਼ ਸਾਰ ਲਿਖ ਕੇ ਪੰਗਤੀ-ਵਿਆਖਿਆ ਛੱਡ ਦੇਣਾ।.
255 words, about 1 min02ਪੰਜਾਬੀ ਗਦ – ਕਹਾਣੀ (Kahani)
ਪੰਜਾਬੀ ਗਦ – ਕਹਾਣੀ (Kahani) - ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਤੱਤ, ਪਾਤਰ-ਚਿਤਰਨ, ਟਕਰਾਅ, ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਤਕਨੀਕ ਤੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਥਾਨਕ: ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਉਲਾਰ, ਸਿਖਰ, ਸਮਾਪਤੀ; ਟਕਰਾਅ ਮਨੁੱਖ ਬਨਾਮ ਮਨੁੱਖ, ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਆਪ। ਪਾਤਰ: ਸਥਿਰ (flat) ਤੇ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ (round); ਚਿਤਰਨ ਸੰਵਾਦ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵੇਸ਼, ਬਿੰਬ, ਪ੍ਰਤੀਕ, ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ। ਥੀਮ: ਸਮਾਜਿਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਪਰਵਾਸੀ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ (1933) ਰਾਹੀਂ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ; ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ, ਮੋਹਨ ਭੰਡਾਰੀ, ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਤੇ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇ ਲਿਆਏ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਦੱਸੋ। ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ: ਸਿਰਲੇਖ ਕਿਸ ਵਸਤੂ, ਪਾਤਰ ਜਾਂ ਘਟਨਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਕਦਮ: ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਦਿਖਾਓ। ਤੀਜਾ ਕਦਮ: ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਰਥ ਖੋਲ੍ਹੋ - ਜੇ ਕੁਰਸੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਲੇਖ ਥੀਮ ਦਾ ਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਟਾ: ਸਿਰਲੇਖ ਸੰਖੇਪ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਥੀਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਦੇਣਾ ਪਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾ ਕਰਨਾ। ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਮ ਜਾਂ ਯੁੱਗ ਗਲਤ ਲਿਖਣਾ। ਪਾਠ ਤੋਂ ਹਵਾਲਾ ਨਾ ਦੇਣਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਵਰਗੀ ਖੋਖਲੀ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨਾ।.
241 words, about 1 min03ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਤੇ ਇਕਾਂਗੀ (Drama)
ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਤੇ ਇਕਾਂਗੀ - ਨਾਟ-ਤੱਤ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਮੰਚ-ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਇਕਾਂਗੀ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਕ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼; ਹਰ ਅੰਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਟਕਰਾਅ ਤੇ ਸਿਖਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ (stage directions) - ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਮਨੋਭਾਵ ਤੇ ਮਾਹੌਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਟਕਰਾਅ, ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਤੇ ਕਾਮੇਡੀ ਦਾ ਭੇਦ, ਨਾਟ-ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਰੰਗ-ਮੰਚ। ਇਕਾਂਗੀ: ਇੱਕ ਅੰਕ, ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਥੋੜ੍ਹੇ ਪਾਤਰ, ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਟਕਰਾਅ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਝਟਕਾ। ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ (ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ, ਕਣਕ ਦੀ ਬੱਲੀ), ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ (ਮਿੱਤਰ ਪਿਆਰਾ), ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਅਜਮੇਰ ਰੋਡ ਨੇ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਕਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਤੇ ਅੰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦੱਸੋ - ਇੱਕ ਕਮਰਾ, ਦੋ ਪਾਤਰ। ਫਿਰ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਮੂਲ ਲਿਖੋ: ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਜਬੂਰੀ ਬਨਾਮ ਧੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਚਾਹ। ਅੰਤ ਦਾ ਝਟਕਾ ਉਸ ਵਾਕ ਨਾਲ ਜੋੜੋ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪਰਦਾ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇੱਕ ਅੰਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਪ-ਕਥਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੀਬਰਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗ ਲਿਖ ਦੇਣਾ। ਨਿਰਦੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕਾਂਗੀ ਤੇ ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮਝਣਾ।.
253 words, about 1 min04ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਤੇ ਵੱਡਾ ਗਦ (Novel)
268 words, about 1 min05ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਕਾਲ-ਵੰਡ
263 words, about 1 min06ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਰਤੋਂ
261 words, about 1 min07ਨਿਬੰਧ-ਲੇਖਨ (Essay Writing)
ਨਿਬੰਧ-ਲੇਖਨ (Essay Writing) - ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮਝ, ਬਣਤਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਸੀਮਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਉੱਤੇ ਅੰਕ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸਥਾਰ-ਨਿਬੰਧ: ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਵਸਤੂ-ਗਤ ਵਿਆਖਿਆ, ਤੱਥ ਤੇ ਉਦਾਹਰਨ। ਭਾਵ-ਨਿਬੰਧ: ਭਾਵਨਾ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ। ਵਰਣਨਾਤਮਕ, ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਤੇ ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ ਨਿਬੰਧ। ਭੂਮਿਕਾ: ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਾਕ, ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਲ ਸਿੱਧਾ ਇਸ਼ਾਰਾ। ਵਿਸਥਾਰ: ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਪੈਰੇ; ਹਰ ਪੈਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ, ਨਾਲ ਉਦਾਹਰਨ। ਸਮਾਪਤੀ: ਸਿੱਟਾ ਜਾਂ ਸੁਝਾਅ; ਨਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਣਾ। ਰੂਪਰੇਖਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਬਣਾਓ; ਫਿਰ ਸ਼ਬਦ-ਸੀਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖੋ। ਵਿਸ਼ਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ। ਭੂਮਿਕਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਹੈ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਾਹਕ। ਪੈਰਾ 1: ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਾ। ਪੈਰਾ 2: ਸਾਹਿਤ, ਲੋਕ-ਗੀਤ ਤੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਜਿਊਂਦੀ ਵਰਤੋਂ। ਪੈਰਾ 3: ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ - ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਘਟਦਾ ਰੁਝਾਨ। ਸਮਾਪਤੀ: ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਘਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ-ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਲਿਖਣਾ। ਇੱਕ ਹੀ ਲੰਮਾ ਪੈਰਾ ਬਣਾ ਦੇਣਾ। ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਤੇ ਖੋਖਲੇ ਵਾਕ, ਬਿਨਾਂ ਉਦਾਹਰਨ। ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਕ ਕੱਟਦੀਆਂ ਹਨ।.
227 words, about 1 min08