ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਕਾਲ-ਵੰਡ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਕਾਲ-ਵੰਡ - ਕਾਲ-ਵੰਡ, ਹਰ ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਮੋਢੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲ-ਵੰਡ
- ਆਦਿ ਕਾਲ (11ਵੀਂ–15ਵੀਂ ਸਦੀ): ਨਾਥਪੰਥੀ ਤੇ ਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤ, ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀਆਂ ਸਲੋਕਾਂ।
- ਗੁਰੂ ਕਾਲ / ਭਕਤੀ ਕਾਲ (1469–1708): ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੱਕ; ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਕਲਨ 1604, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਵਾਰ।
- ਵੀਰਕਾਲ ਤੇ ਰੀਤੀ ਕਾਲ (1708–1849): ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਜੰਗਨਾਮਾ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ (1766), ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਹਾਸ਼ਮ, ਪੀਲੂ।
- ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ (1849 ਤੋਂ ਅੱਗੇ): 1849 ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ, ਛਾਪਾਖਾਨਾ, ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸਕੂਲ, ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ (ਲਾਹੌਰ, 1873), ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ, 1947 ਦੀ ਵੰਡ, 1980ਆਂ ਦਾ ਦੌਰ।
Worked example
ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ।
- ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ: 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਣਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਛਾਪੇ ਦਾ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ।
- ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ: ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਛਪਾਈ ਨਾਲ ਲਿਖਤ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ।
- ਤੀਜਾ ਕਾਰਨ: ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਚੁੱਕੀ।
- ਸਿੱਟਾ: ਇਸੇ ਲਈ ਗਦ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣੇ।
ਗੁਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅੰਕ
- ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਨੂੰ ਆਦਿ ਕਾਲ ਕਹਿ ਦੇਣਾ।
- ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ।
- ਸਾਲ ਲਿਖੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਲ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਣਾ; ਕਾਰਨ ਤੇ ਸਿੱਟਾ ਨਾ ਜੋੜਨਾ।