RBSE VU Vyakaran Shastra study materials
RBSE VU Vyakaran Shastra study resources

RBSE VU Vyakaran Shastra: धातु रूप एवं कृदन्त

RBSE VU Vyakaran Shastra · Work through your exam, one topic at a time.

All guide sections

धातु रूप एवं कृदन्त

धातुरूप और कृदन्त खंड में धातुओं के लकार-रूप, पद-भेद और कृत् प्रत्ययों से बने शब्दों की पहचान जाँची जाती है। परीक्षा में रूप-निर्माण का क्रम और प्रत्यय का अर्थ दोनों देखे जाते हैं।

मूल बातें

  • दस लकार; तिङ् प्रत्यय; परस्मैपद/आत्मनेपद; दस गण।
  • कृत् प्रत्यय: क्त, क्तवतु, क्त्वा, तुमुन्, ण्वुल्, तृच्, शतृ, आनच्, ल्यप्।
  • क्त/क्तवतु भूतकालिक विशेषण बनाते हैं; क्त्वा/ल्यप् पूर्वकालिक क्रिया; तुमुन् 'के लिए'।

उदाहरण

'भू' धातु से वर्तमान, प्रथम पुरुष, एकवचन: 'भू' + शप् → गुण में 'ऊ' → 'ओ' → 'भव' + 'ति' = 'भवति'। तर्क: शप् सार्वधातुक प्रत्यय है, इसलिए धातु के अंतिम 'ऊ' को गुण होता है; 'ति' प्रथम पुरुष एकवचन का तिङ् है। इसी धातु से 'भूत्वा' (क्त्वा), 'भवितुम्' (तुमुन्), 'भूतः' (क्त) बनते हैं।

अंक-कटौती के जोखिम

  • कृदन्त और तद्धित में भेद न करना; 'कारक' को कृदन्त न मानना।
  • क्त्वा का प्रयोग भिन्न कर्ताओं के साथ करना; ल्यप् को उपसर्ग-रहित धातु से जोड़ना।
  • गुण/वृद्धि के स्थान पर मूल स्वर छोड़ देना; पद-भेद (परस्मैपद/आत्मनेपद) भूलना।