समास प्रकरण
समास प्रकरण में छह प्रकार के समास, उनके विग्रह और समास-निर्माण की शर्तें पूछी जाती हैं। परीक्षा में विग्रह देखकर समास का नाम बताना और समास से विग्रह करना दोनों आता है।
समास के प्रकार
- अव्ययीभाव: पूर्वपद अव्यय; 'उपगिरि = गिरेः समीपम्'।
- तत्पुरुष: उत्तरपद प्रधान; 'राजपुरुषः = राज्ञः पुरुषः' (षष्ठी तत्पुरुष)।
- कर्मधारय: विशेषण-विशेष्य; 'नीलकमलम् = नीलं कमलम्'।
- द्वन्द्व: दोनों पद प्रधान; 'रामलक्ष्मणौ = रामः च लक्ष्मणः च'।
- बहुव्रीहि: अन्यपदार्थ प्रधान; 'नीलकण्ठः = नीलः कण्ठः यस्य सः'।
- द्विगु: संख्या-पूर्वक समाहार; 'पञ्चगवम् = पञ्चानां गवां समाहारः'।
उदाहरण
'नीलकण्ठ' का विग्रह 'नीलः कण्ठः यस्य सः' है; अतः यह बहुव्रीहि है और शिव का नाम बनता है। यदि विग्रह 'नीलं कण्ठम्' होता तो कर्मधारय होता और अर्थ 'नीला गर्दन' तक सीमित रहता। तर्क: विग्रह में 'यस्य सः' जोड़ना बहुव्रीहि का संकेत है।
अंक-कटौती के जोखिम
- बहुव्रीहि और कर्मधारय को अर्थ-भेद के बिना एक मानना; विग्रह में विभक्ति बदल देना।
- द्विगु को द्वन्द्व कहना; 'समर्थ' शर्त की उपेक्षा करना।
- अव्ययीभाव में पूर्वपद को संज्ञा मानना; नञ् तत्पुरुष ('अब्राह्मणः') न पहचानना।