ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਪਾਠ: ਕਿਸ ਨੂੰ ਅੰਕ ਮਿਲਣ
ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਪਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਅੰਕਾਂ ਵਾਲਾ ਸਵਾਲ ਸੀ: 'ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਲਿਖੋ ਅਤੇ ਕਵੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਦੋ ਕਾਵਿ-ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ।' ਅੰਕ-ਵੰਡ: ਭਾਵ 3, ਕਾਵਿ-ਸਾਧਨ 2, ਭਾਸ਼ਾ 1। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅ ਨੇ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਪਾਠ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਉਧਾਰ ਲਿਆਂ ਅਤੇ 'ਉਪਮਾ' ਤੇ 'ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ' ਦੀ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬ ਨੇ ਭਾਵ ਵੀ ਠੀਕ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਲਾਈਨਾਂ ਵੀ ਉਹੋ ਉਧਾਰ ਲਿਆਂ, ਪਰ ਸਾਧਨਾਂ ਵਜੋਂ 'ਰੂਪਕ' ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਧਾਰ ਲਈਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ 'ਵਾਂਗ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸ ਨੇ ਭਾਵ ਦੀ ਥਾਂ ਕਵੀ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਪਰਿਚੈ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੋ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਹੈ ਕਿ ਬ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਾਧਨ-ਅੰਕ ਪੂਰੇ ਦੇਣੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੀ ਸ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਪਰਿਚੈ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਅੰਕ ਬਚਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੇਪਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੁਣੇ ਲੈਣਾ ਹੈ।
1. ਅ, ਬ ਅਤੇ ਸ ਨੂੰ ਅੰਕ ਦਿਓ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ।
Read the worked answer
- ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅ - 6/6। ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ (3), ਦੋ ਸਾਧਨ ਸਹੀ ਪਛਾਣੇ (2), ਭਾਸ਼ਾ (1)।
- ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬ - 5/6। ਭਾਵ 3, ਭਾਸ਼ਾ 1, ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 1। ਕਾਰਨ: 'ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ' ਸਹੀ ਹੈ, ਪਰ 'ਵਾਂਗ' ਵਾਲੀ ਤੁਲਨਾ ਰੂਪਕ ਨਹੀਂ, ਉਪਮਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦੂਜੇ ਸਾਧਨ ਦਾ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
- ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸ - 1/6। ਜੀਵਨ-ਪਰਿਚੈ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਭਾਗ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਭਾਵ 0, ਸਾਧਨ 0, ਭਾਸ਼ਾ 1।
ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ: ਬ ਦਾ ਕੇਸ ਅ ਅਤੇ ਸ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਹੀ ਲਾਈਨਾਂ ਚੁਣੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਗਲਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਅੰਕ ਦੇਣ ਦਾ ਆਧਾਰ 'ਸਮਝ' ਨਹੀਂ, 'ਸਹੀ ਪਛਾਣ' ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਾਲ ਨੇ ਸਾਧਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਮੰਗੀ ਸੀ।
2. ਬ ਨੇ ਸਾਧਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਗਲਤ ਕੀਤੀ ਪਰ ਲਾਈਨਾਂ ਸਹੀ ਚੁਣੀਆਂ - ਕੀ ਅੱਧਾ ਅੰਕ ਦੇਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ?
Read the worked answer
ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੈ।
- ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸਾਧਨਾਂ ਲਈ 2 ਅੰਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਧਨ 1 ਅੰਕ। ਅੱਧਾ ਅੰਕ ਦੇਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਧਨ ਅੱਧਾ ਅੰਕ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ।
- ਜੇ ਹਰ ਜਾਂਚਕਰਤਾ ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਮੁਤਾਬਕ ਅੱਧੇ-ਪੌਣੇ ਅੰਕ ਵੰਡਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਉੱਤਰ ਦੇ ਅੰਕ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਜਾਂਚਕਰਤਾਵਾਂ ਕੋਲ ਵੱਖਰੇ ਨਿਕਲਣਗੇ - ਇਹ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਤੋੜਦਾ ਹੈ।
- ਬ ਨੂੰ ਅੰਕ ਨਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ; ਉਸ ਦੇ ਭਾਵ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ 4 ਅੰਕ ਪੂਰੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਉਸ ਦੀ ਕਾਪੀ 'ਤੇ ਲਿਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਬਦਲਵਾਂ ਤਰੀਕਾ: ਜੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ 'ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਧਨ 1 ਅੰਕ, ਗਲਤ ਪਛਾਣ 'ਤੇ 0' ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਪਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਪੇਪਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਨਿਯਮ ਤੈਅ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂਚ ਵੇਲੇ ਨਹੀਂ।
3. ਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਲਈ ਕੀ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
Read the worked answer
ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ: ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲਾ 1 ਅੰਕ। ਉਸ ਦੇ ਵਾਕ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅੰਕ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ। ਜੀਵਨ-ਪਰਿਚੈ ਵਿੱਚੋਂ 1 ਅੰਕ ਦੇਣਾ ਇਸ ਲਈ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਭਾਵ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵੀ ਵਾਕ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ; ਜੀਵਨ-ਪਰਿਚੈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਕ-ਭਾਗ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ: ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਕਸਰ 'ਕਵੀ ਬਾਰੇ ਜੋ ਪਤਾ ਹੈ' ਲਿਖ ਕੇ ਸਵਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ:
- ਪਹਿਲਾ ਵਾਕ: ਕਵਿਤਾ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਭਾਵ)۔
- ਦੂਜਾ ਵਾਕ: ਪਾਠ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਲਾਈਨ ਜੋ ਉਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ۔
- ਤੀਜਾ ਵਾਕ: ਉਸ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਤੇ ਕਿਉਂ (ਜਿਵੇਂ 'ਵਾਂਗ', 'ਜਿਵੇਂ', 'ਵਰਗਾ' ਸ਼ਬਦ ਦਿਖਾਉਣਾ = ਉਪਮਾ)۔
ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਗਿਆ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।