અનદેખા ગદ્યાંશ: જવાબોનું મૂલ્યાંકન અને વર્ગ-સુધારણા
બારમા ધોરણના ગુજરાતી (પ્રથમ ભાષા) વર્ગમાં 42 વિદ્યાર્થી છે. શિક્ષકે ‘વરસાદી જળસંગ્રહ’ વિષય પર 220 શબ્દોનો અનદેખો ગદ્યાંશ આપીને 10 ગુણના પાંચ પ્રશ્નો પૂછ્યા: (1) લેખક જળસંગ્રહની કઈ બે રીતો સૂચવે છે? (2 ગુણ) (2) લેખકનો મુખ્ય ઉદ્દેશ કયો છે? (2 ગુણ) (3) ‘છતાં આપણે ઉદાસીન કેમ છીએ’ એ વિધાનનું ગદ્યાંશમાંથી સમર્થન કરો. (3 ગુણ) (4) વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખો. (2 ગુણ) (5) યોગ્ય શીર્ષક આપો. (1 ગુણ)
રમેશના જવાબપત્રમાં આ દેખાયું: પ્રશ્ન 1માં તેણે ગદ્યાંશનું આખું વાક્ય શબ્દશઃ ઉતારીને 48 શબ્દો લખ્યા; પ્રશ્ન 2માં પણ એ જ વાક્ય ફરીથી લખ્યું; પ્રશ્ન 3માં માત્ર ‘કારણ કે આપણે લાપરવાહ છીએ’ એવી એક લીટી લખી; પ્રશ્ન 4 સાચો છે; પ્રશ્ન 5માં શીર્ષક ‘પાણી’ લખ્યું. પ્રશ્નપત્રમાં શબ્દમર્યાદા આપી નથી. શિક્ષકે હવે ગુણ આપવાના છે અને આખા વર્ગ માટે સુધારણા-પાઠ ઘડવાનો છે.
1. રમેશને પ્રશ્નવાર ગુણ આપો અને દરેક નિર્ણયનું કારણ જણાવો.
Read the worked answer
| પ્રશ્ન | ગુણ | કારણ |
|---|---|---|
| 1 | 2/2 | બંને રીતો ગદ્યાંશમાંથી સાચી લીધી છે. પ્રશ્ન ‘પોતાના શબ્દોમાં’ કહેતો નથી, તેથી શબ્દશઃ ઉતારો ગુણહરણનું કારણ બનતો નથી. |
| 2 | 0/2 | અહીં ઉદ્દેશ પૂછ્યો છે, માહિતી નહીં. પ્રશ્ન 1નું જ વાક્ય ફરી લખવાથી ‘લેખક શા માટે લખે છે’ એ સ્પષ્ટ થતું નથી; બે પ્રશ્નો એક જ સામગ્રી પર ચાલી શકે નહીં. |
| 3 | 1/3 | દિશા સાચી છે પણ સમર્થન ગદ્યાંશમાંથી આપ્યું નથી. ‘લાપરવાહ છીએ’ એ નિષ્કર્ષ છે, પુરાવો નહીં. 1 ગુણ વિચાર માટે, 2 પુરાવા માટે રોકાય. |
| 4 | 2/2 | સંપૂર્ણ સાચો. |
| 5 | 0.5/1 | ‘પાણી’ ખૂબ વ્યાપક છે; શીર્ષક ગદ્યાંશના કેન્દ્ર (સંગ્રહ, બચાવ) તરફ દોરવું જોઈએ. અડધો ગુણ આપીને કારણ લખવું. |
કુલ 5.5/10. નિર્ણયનો મુદ્દો: વાંચન-સમજણમાં ‘શું લખ્યું’ કરતાં ‘કેટલું સમજ્યું’ વધુ ગુણપાત્ર છે, તેથી ઉતારાને દંડ નહીં, પણ નકલને બદલે સંક્ષેપની સલાહ.
2. આખા વર્ગમાં ‘માહિતી’ અને ‘અનુમાન’ વચ્ચેનો ભેદ શીખવવા 15 મિનિટની પ્રવૃત્તિ ઘડો.
Read the worked answer
પગથિયું 1 (4 મિનિટ): એક જ ફકરો આપીને બે રંગની પેન વપરાવવી - તથ્ય પર લીટી, લેખકના ઈરાદા પર ગોળ. આનાથી વિદ્યાર્થી પ્રશ્ન 1 અને પ્રશ્ન 2ને અલગ ખાનાંમાં મૂકતો શીખે.
પગથિયું 2 (6 મિનિટ): દરેક વિદ્યાર્થી પ્રશ્ન 2નો જવાબ ફરજિયાત માળખામાં ફરી લખે: ‘લેખક ... કહે છે, એટલા માટે કે ...’. જોડીમાં બદલીને ચકાસવું; જે જવાબમાં ‘એટલા માટે કે’ પછી ફક્ત પુનરુક્તિ હોય તે લાલ થાય.
પગથિયું 3 (5 મિનિટ): નાની ચિઠ્ઠીમાં નવો ટૂંકો ફકરો આપીને એક જ વાક્યમાં ઉદ્દેશ પૂછવો (exit ticket). ત્રણ-ચાર ખોટા જવાબ વાંચીને વર્ગ પોતે કારણ કહે.
આ પ્રવૃત્તિમાં વિદ્યાર્થી ફક્ત સાંભળે નહીં, પોતે વાક્યરચના બદલે - તેથી જાળ જેવી ભૂલ (એ જ વાક્ય ફરી વાપરવું) પકડાય.
3. શું શબ્દશઃ ઉતારેલા જવાબને કારણે ગુણ કાપવો જોઈએ? તમારો નિર્ણય સ્પષ્ટ કરો.
Read the worked answer
ના. જ્યાં સુધી પ્રશ્નપત્ર ‘પોતાના શબ્દોમાં’ કહે નહીં, ત્યાં સુધી ગદ્યાંશનું વાક્ય ઉતારવું ખોટું નથી; પરીક્ષકે સામગ્રીની શુદ્ધતા જોવી.
પણ ફીડબેકમાં બે વાત લખવી: (i) 48 શબ્દોમાં એક વિચાર લખવો એ સમયનો બગાડ છે, કારણ કે પાંચ પ્રશ્નો માટે મર્યાદિત સમય છે; (ii) પોતાના શબ્દોમાં લખવાની આદત નિબંધ અને સારાંશ વિભાગમાં સીધો ગુણ વધારે છે.
વર્ગ માટે નિયમ સ્પષ્ટ કરવો: વાંચન-સમજણમાં વિચાર અને પુરાવો ગુણપાત્ર છે, શબ્દશઃ ઉતારો દંડપાત્ર નથી - પણ ઉતારો જવાબની જગ્યાએ ન આવે.