ઔપચારિક ફરિયાદ પત્ર: ફોર્મેટ, લંબાઈ અને અંદાજ
બારમા ધોરણના યુનિટ ટેસ્ટમાં 10 ગુણનું લેખન હતું: ‘નગરપાલિકાના કમિશનરને તમારા વિસ્તારમાં કચરાના નિકાલ વિશે ફરિયાદ પત્ર લખો (150-200 શબ્દો).’ ગુણવિભાજન પહેલેથી જાહેર હતું: ફોર્મેટ 3, વિષયવસ્તુ 4, ભાષા 2, સુસંગતતા 1. વર્ગમાં 38 વિદ્યાર્થી છે અને 19 જણે લગભગ એ જ ભૂલો કરી છે.
નીતાનો પત્ર 268 શબ્દોનો છે. તેમાં પ્રેષકનું સરનામું નથી, તારીખ છે, સંબોધન ‘પ્રિય મહોદય’ છે, વિષયરેખા નથી. ત્રણ ફરિયાદો - કચરાપેટી ખાલી ન થવી, ગટર ઉભરાવી, રાત્રે કચરો સળગાવવો - સ્પષ્ટ અને સંબંધિત છે, પણ એક પણ ઉકેલ સૂચવ્યો નથી. વચ્ચે ‘અહીં તો બહુ જ ખરાબ છે ભાઈ’ જેવી બોલચાલની ભાષા છે. અંતમાં ‘તમારી વિશ્વાસુ નીતા’ અને પછી ‘આભાર’ લખ્યું છે. શિક્ષકે હવે ગુણવિભાજન પ્રમાણે ગુણ આપવાના છે અને નક્કી કરવાનું છે કે આખા વર્ગને પહેલાં કઈ બે વસ્તુ સુધારવી.
1. નીતાના પત્રને 10માંથી ગુણ આપો અને દરેક વિભાગમાં ગુણ કેમ કાપ્યા એ સમજાવો.
Read the worked answer
ફોર્મેટ 1/3: પ્રેષકનું સરનામું અને વિષયરેખા ગેરહાજર; ઔપચારિક પત્રમાં ‘પ્રિય મહોદય’ યોગ્ય નથી (‘આદરણીય મહોદય’ કે ફક્ત ‘મહોદય’); અધિકારીને ‘તમારી વિશ્વાસુ’ નહીં, ‘આપનો વિશ્વાસુ’ જોઈએ. ત્રણમાંથી એક ગુણ મળે.
વિષયવસ્તુ 2.5/4: ત્રણેય ફરિયાદો ચોક્કસ અને વિષયસંબંધિત છે - એ 3 ગુણનો આધાર બન્યું. પણ નાગરિક તરીકે ઉકેલની દરખાસ્ત (સમયપત્રક, વિભાજન, જાહેર સૂચના) માંગવી જોઈએ; એ ભાગ ખાલી હોવાથી 1.5 કપાયો.
ભાષા 1.5/2: વાક્યરચના સ્પષ્ટ છે; ‘ભાઈ’ જેવો બોલચાલનો શબ્દ અને વચ્ચેની અનૌપચારિકતા ગુણ કાપે.
સુસંગતતા 1/1: વિચારો ક્રમમાં છે, વિષય છોડ્યો નથી, પુનરુક્તિ પણ નથી.
કુલ 6/10. નિર્ણયનો મુદ્દો: ફોર્મેટની ભૂલ ભાષાના ગુણમાં બમણી ગણાય નહીં, બંને વિભાગ સ્વતંત્ર છે.
2. 19 વિદ્યાર્થીઓએ એ જ ભૂલો કરી છે. આખા વર્ગ માટે પહેલાં કઈ બે વસ્તુ સુધારશો અને કેમ?
Read the worked answer
પહેલી: પત્રનું ઢાંચો (skeleton). સરનામું, તારીખ, સંબોધન, વિષયરેખા, સંબોધન-શબ્દ, સહી - આ યાંત્રિક છે, એક જ તાસમાં ઠીક થાય છે અને સીધા 3 ગુણ સાથે જોડાયેલું છે. 19 વિદ્યાર્થીના ગુણનો સૌથી સસ્તો સુધારો આ છે.
બીજી: ‘ફરિયાદ પછી સૂચન’. ફોર્મેટ ગોખાઈ જાય, પણ ઉકેલ સૂચવવો એ વિચારવાનું કામ છે - અને એ જ વિષયવસ્તુના 4 ગુણનું કેન્દ્ર છે. વર્ગમાં એક જ ફરિયાદ લઈને ત્રણ ઉકેલો બોર્ડ પર લખાવવા; પછી દરેક વિદ્યાર્થી પોતાની ફરિયાદ સામે એક ઉકેલ લખે.
પ્રાથમિકતાનો નિયમ: જે ભૂલ સૌથી વધુ વિદ્યાર્થીમાં છે અને સૌથી ઓછા સમયમાં સુધરે છે તે પહેલાં; સૌંદર્યલક્ષી ભાષા પછી.
3. 268 શબ્દોની લંબાઈ પર ગુણ કાપવો જોઈએ? તમારો નિર્ણય અને ફીડબેકની રીત સમજાવો.
Read the worked answer
શબ્દમર્યાદા પ્રશ્નપત્રમાં સ્પષ્ટ હતી, તેથી 1 ગુણ સુધીનો દંડ ન્યાયી ગણાય - પણ શરત એ છે કે દંડ આખા વર્ગને સરખે ધોરણે લાગુ થાય અને પહેલેથી જાહેર હોય.
અહીં વધારાના 68 શબ્દો ભરતી (padding) નથી, એમાં ત્રણ ફરિયાદોની વિગત છે. તેથી હું અલગ દંડ ન કાપું; પણ હાશિયે લખું: ‘150-200 શબ્દોમાં સમાવવાની ટેવ પાડો - લાંબા પત્રમાં અધિકારી મુખ્ય મુદ્દો ચૂકી જાય છે.’ જો લંબાઈ પુનરુક્તિથી વધી હોત, તો સુસંગતતામાંથી 0.5 કપાત.
ફીડબેકની રીત: ગુણની બાજુમાં એક જ વાક્ય - શું સુધારવું અને કેવી રીતે. સાથે વર્ગને યાદ કરાવવું કે લંબાઈ કાપવાનો હેતુ શબ્દ ગણવાનો નહીં, સંક્ષિપ્તતા શીખવાનો છે.