કવિતાના દીર્ઘ જવાબમાં ભાવાર્થ સામે કાવ્યસૌંદર્ય
વર્ગમાં શીખવેલી દેશભક્તિની કવિતા પર 6 ગુણનો દીર્ઘ જવાબ પૂછાયો: ‘કવિની ભાવના સ્પષ્ટ કરો અને કવિતાના કાવ્યસૌંદર્યની ચર્ચા કરો.’ ગુણવિભાજન શિક્ષકે જાહેર કર્યું: ભાવાર્થ 3, કાવ્યસૌંદર્ય (અલંકાર, યમક, પ્રતીક) 2, ભાષાશુદ્ધિ 1.
જયેશે 190 શબ્દોમાં જવાબ લખ્યો. ભાવાર્થનો ભાગ સંપૂર્ણ છે: માતૃભૂમિ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા, બલિદાનની ભાવના અને ભવિષ્યની આશા - ત્રણેય પકડ્યાં છે, દરેકને કવિતાના સંદર્ભ સાથે જોડ્યાં છે. તેણે એક પંક્તિ ટાંકી છે, પણ તેમાં એક શબ્દ બદલાઈ ગયો છે અને એથી અર્થની છાયા બદલાય છે. કાવ્યસૌંદર્ય માટે તેણે ફક્ત લખ્યું: ‘કવિએ ભાષા ખૂબ સુંદર વાપરી છે અને કવિતા ગમી જાય છે.’ કોઈ અલંકારનું નામ નથી, કોઈ ઉદાહરણ નથી. ભાષા શુદ્ધ છે, એક પણ જોડણીની ભૂલ નથી.
શિક્ષકે હવે ગુણ આપવાના છે અને નક્કી કરવાનું છે કે આખો વર્ગ અલંકારને નામ આપવામાં કેમ અટકે છે.
1. જયેશને ગુણ આપો અને દરેક વિભાગનો નિર્ણય સમજાવો.
Read the worked answer
ભાવાર્થ 3/3: ત્રણેય ભાવ સ્પષ્ટ, ક્રમમાં અને કવિતાના સંદર્ભ સાથે જોડેલા છે. પુનરુક્તિ નથી, તેથી પૂરા ગુણ.
કાવ્યસૌંદર્ય 0.5/2: ‘ભાષા સુંદર છે’ એ મૂલ્યાંકન છે, વિશ્લેષણ નહીં. ગુણવિભાજન અલંકાર/યમક/પ્રતીકની ચર્ચા માંગે છે - નામ, પંક્તિ અને અસર, એ ત્રણમાંથી એક પણ આપ્યું નથી. 0.5 ફક્ત સાચી દિશા (સૌંદર્ય પ્રત્યે સકારાત્મક પ્રતિસાદ) માટે.
ભાષાશુદ્ધિ 1/1: વાક્યરચના અને જોડણી ચોખ્ખી.
કુલ 4.5/6. નિર્ણયનો મુદ્દો: સાચી લાગણી દર્શાવવી એ પુરાવો નથી; સાહિત્યિક શબ્દાવલિ વગર ‘સુંદર છે’ લખવાથી ગુણ મળે નહીં, નહીં તો વર્ગ ગોખેલા વાક્યોથી ચાલી નીકળે.
2. ખોટી ટાંકેલી પંક્તિ પર ગુણ કાપવો જોઈએ? કયા વિભાગમાં અને કેમ?
Read the worked answer
વિભાગ પ્રમાણે જવાબ બદલાય:
- જો ટાંકો શણગાર માટે હોય અને અર્થ બદલાતો ન હોય, તો ગુણ ન કાપું; હાશિયે સાચી પંક્તિ લખી આપું. યાદશક્તિની ભૂલ પર દંડ કરવો એ યોગ્ય નથી.
- જો ટાંકો પુરાવા તરીકે વપરાયો હોય અને શબ્દ બદલાવાથી અર્થની છાયા બદલાય, તો પુરાવો નબળો પડે - એ કાવ્યસૌંદર્યના ગુણમાં દેખાવો જોઈએ, અલગ દંડ તરીકે નહીં.
- ભાષાશુદ્ધિમાં બમણો દંડ નહીં: એક જ ભૂલ બે વિભાગમાં ગણાય તો વિદ્યાર્થી હિંમત હારે.
અહીં જયેશની ટાંકો ભાવાર્થના ટેકા તરીકે હતી અને અર્થ બદલાયો હતો, તેથી 0.5 ગુણ પણ ન વધે; ભાષાનો 1 ગુણ યથાવત્ રહે.
3. અલંકારને નામ આપવામાં વર્ગ કેમ અટકે છે, અને એ શીખવવાની અસરકારક રીત કઈ?
Read the worked answer
વર્ગ સામાન્ય રીતે અલંકારની યાદી ગોખે છે (ઉપમા, રૂપક, યમક, પુનરુક્તિ) પણ પંક્તિમાં એ ઓળખતાં નથી, કારણ કે નામ અને અસર વચ્ચેની કડી શીખવાઈ નથી.
અસરથી નામ તરફ જવું - ત્રણ પગથિયાં:
- પંક્તિ ધીમે વાંચો અને પૂછો: ‘આ સાંભળીને મનમાં શું થાય?’ - ચિત્ર ઊભું થાય, નાદનું પુનરાવર્તન થાય, વસ્તુ માણસ જેવી લાગે.
- એ અસરને નામ આપો: ચિત્ર ઊભું થાય તો ઉપમા/રૂપક; નાદનું પુનરાવર્તન થાય તો યમક કે પુનરુક્તિ; વસ્તુ માણસ જેવી લાગે તો મૂર્તિમાન.
- વિદ્યાર્થી ત્રણ લીટીમાં લખે: ‘પંક્તિ ... માં ... છે, કારણ કે ... શબ્દ ... કરે છે, એથી ... અસર થાય છે.’
આ ઢાંચો જવાબમાં પુરાવો આપોઆપ લાવે છે અને ‘સુંદર છે’ જેવી ખાલી લાગણીથી બચાવે છે. એક ચેતવણી: ઉપમા (‘જેવો/સમાન’) અને રૂપક (‘છે’ જ સીધું) વચ્ચેનો ભેદ અલગ તાસમાં સ્પષ્ટ કરવો.