રૂઢિપ્રયોગ અને કહેવત: શબ્દાર્થમાં ફસાયેલો અર્થ
વાર્ષિક પરીક્ષાના 8 ગુણના વિભાગમાં ચાર રૂઢિપ્રયોગ અર્થસહિત વાક્યમાં વાપરવાના (દરેક 1 ગુણ) અને બે કહેવત પૂરી કરીને અર્થ સમજાવવાની (દરેક 2 ગુણ) હતી.
ફાલ્ગુનીના જવાબો: • ‘આંખનો તારો’ - ‘મારી નાની બહેન મારી આંખનો તારો છે.’ (સાચો) • ‘નાક કપાવવું’ - ‘અકસ્માતમાં તેનું નાક કપાઈ ગયું.’ • ‘ઘીના દીવા કરવા’ - ‘રસોઈએ ઘીના દીવા કર્યા.’ • ‘કાન ભરવા’ - ‘તેણે મારા કાનમાં પાણી ભરી દીધું.’ • ‘જેવો રાજા તેવી પ્રજા’ - અર્થ: ‘નેતાએ કડક હોવું જોઈએ.’ • ‘દૂધનું દૂધ ને પાણીનું પાણી’ - અર્થ: ‘દૂધમાં પાણી ભેળવવું.’
શિક્ષકને ખાતરી થઈ કે ફાલ્ગુનીએ અર્થ ગોખ્યા છે પણ પ્રયોગની સમજ નથી. વર્ગમાં 30માંથી 11 વિદ્યાર્થીઓએ આવી જ ભૂલ કરી છે.
1. ફાલ્ગુનીને 8માંથી ગુણ આપો અને શાબ્દિક પ્રયોગ શૂન્ય કેમ લાયક છે એ સમજાવો.
Read the worked answer
ગુણ: કુલ 1/8.
- ‘આંખનો તારો’ = 1/1. વાક્ય સંદર્ભમાં સાચું, અર્થ લાગુ પડ્યો.
- ‘નાક કપાવવું’ = 0/1. તેણે શારીરિક અર્થ લીધો; રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ ‘માન કે પ્રતિષ્ઠા ગુમાવવી’ છે.
- ‘ઘીના દીવા કરવા’ = 0/1. અર્થ ‘આનંદની ઉજવણી કરવી’; રસોઈ સાથે સંબંધ નથી.
- ‘કાન ભરવા’ = 0/1. અર્થ ‘ખોટી વાત કહીને ભંભેરવું’; અહીં શબ્દશઃ પાણી ભરવાનું આવ્યું, એ પણ અસંગત.
- બંને કહેવતો = 0/4.
શૂન્ય કેમ? રૂઢિપ્રયોગની કસોટી એ છે કે વાક્યમાં તે ‘એક જ શબ્દ’ તરીકે વર્તે - શબ્દોને અલગ કરીને અર્થ કરવો એ પ્રયોગ નથી. જો વિદ્યાર્થી અર્થ સાચો વાપરે પણ વાક્યમાં વ્યાકરણની ભૂલ કરે, તો 0.5 ગુણની ગુણાંકન-છૂટ યોગ્ય છે; અર્થ જ ખોટો હોય તો શૂન્ય.
2. ‘અર્થ ગોખવો’માંથી ‘સંદર્ભમાં પ્રયોગ’ તરફ વિદ્યાર્થીને લઈ જવા 20 મિનિટની પ્રવૃત્તિ ઘડો.
Read the worked answer
તબક્કો 1 - પરિસ્થિતિ પહેલાં (7 મિનિટ): બોર્ડ પર ત્રણ પરિસ્થિતિ લખો: (અ) મિત્રે પરીક્ષામાં ચીઠ્ઠી કરી અને પકડાયો, (બ) ટીમે છેલ્લી બોલમાં મેચ જીતી, (ક) શેઠે નોકરને ખોટી વાત કહીને માલિક સામે ભંભેર્યો. વિદ્યાર્થી યાદીમાંથી યોગ્ય રૂઢિપ્રયોગ પસંદ કરે - અહીં અર્થ પહેલાં સંદર્ભ આવે.
તબક્કો 2 - પુનર્લેખન (7 મિનિટ): દરેક વિદ્યાર્થી એક સમાચાર-વાક્ય લખે અને તેમાં એક રૂઢિપ્રયોગ ખૂંપાડે, પછી જોડીમાં બદલીને ચકાસે: ‘શું આ શબ્દો અલગ કરીને વાંચી શકાય?’ જો હા, તો પ્રયોગ શાબ્દિક છે.
તબક્કો 3 - ભૂલ શોધો (6 મિનિટ): પાંચ વાક્યો આપો, જેમાં ત્રણ શાબ્દિક ભૂલો હોય (‘તેનું નાક કપાઈ ગયું’, ‘કાનમાં પાણી ભર્યું’ વગેરે). વિદ્યાર્થી ભૂલ દર્શાવે અને સાચો વાક્ય લખે.
અંતે નિયમ બોર્ડ પર: ‘રૂઢિપ્રયોગના શબ્દો અલગ ન થાય, અર્થ સાથે જ રહે.’
3. આ ભૂલ નિબંધ/પત્રના વિભાગમાં કેવી અસર કરે છે અને એ અટકાવવા શું કરશો?
Read the worked answer
અસર: નિબંધમાં કહેવત કે રૂઢિપ્રયોગ ‘શણગાર’ નથી, તે દલીલનો ટેકો છે. ‘જેવો રાજા તેવી પ્રજા’ ને ‘નેતાએ કડક હોવું જોઈએ’ એમ વાપરવાથી વાક્ય અને પ્રકરણ વચ્ચેની કડી તૂટે; પરીક્ષક સુસંગતતાના ગુણ કાપે અને ભાષાના ગુણમાં પણ ઘટાડો થાય. એક ખોટો પ્રયોગ આખા લખાણની વિશ્વસનીયતા ઘટાડે છે.
અટકાવવા:
- નિયમ: ‘જે કહેવતનો ભાવાર્થ મને ચોક્કસ નથી, તે નિબંધમાં નહીં.’
- નિબંધ પહેલાં 5 મિનિટની યોજના - જે કહેવત વાપરવી હોય તેનો અર્થ એક લીટીમાં પહેલાં લખવો, પછી જ જોડવી.
- આત્મ-ચકાસણી: લખાણ પૂરું થયે દરેક કહેવત પાસે ‘✓’ કે ‘?’ મૂકવું; ‘?’ હોય તો કાઢી નાખવી.
ગુણાંકનમાં સંદેશ: અસંગત કહેવત માટે કોઈ અલગ દંડ નહીં, પણ સુસંગતતા અને ભાષામાં ગુણ ન મળે - એ જ સૌથી સ્પષ્ટ અને ન્યાયી સંકેત છે.