Mongolian CPA cheat sheet

Нягтлан бодох бүртгэлийн үндсэн тэгшитгэл: Нийт хөрөнгө = Өр төлбөр + Эздийн өмч. Давхар бичилтийн зарчмаар бичилт бүр дор хаяж хоёр дансанд тэнцүү дүнгээр нөлөөлнө.

Аккруал (accrual) зарчим: орлого олзлогдох үед, зардал үүсэх үед бүртгэгдэнэ; бэлэн мөнгөний хөдөлгөөнөөс үл хамаарна. Тохируулах бичилт нь тайлант үеийн эцэст орлого, зардлыг зөв хуваарилна.

Элэгдэл тооцох шулуун шугамын арга: (Өртөг − Үлдэгдэл өртөг) ÷ Ашиглах хугацаа. Буурах үлдэгдлийн арга: дансны үлдэгдэл × хувь хэмжээ.

IFRS-ийн дагуу орлогыг таван алхамт загвараар хүлээн зөвшөөрнө: гэрээ тодорхойлох, гүйцэтгэлийн үүрэг тодорхойлох, гүйлгээний үнийг тогтоох, үнийг хуваарилах, үүрэг биелэх үед орлого хүлээн зөвшөөрөх.

Бараа материал: өртөг ба цэвэр боломжит үнийн доод хэмжээгээр (lower of cost and net realisable value) үнэлнэ. FIFO ба жигнэсэн дундаж аргыг IAS 2 зөвшөөрнө; LIFO-г хориглоно.

Санхүүгийн тайлангийн дөрвөн үндсэн тайлан: санхүүгийн байдлын тайлан, ашиг алдагдлын тайлан, мөнгөн гүйлгээний тайлан, өмчийн өөрчлөлтийн тайлан; тэмдэглэл нь салшгүй хэсэг.

Биет бус хөрөнгийн ашиглах хугацаа тодорхойгүй бол элэгдүүлэхгүй, харин жил бүр хомсдолын (impairment) шалгалтад хамруулна. Гудвил мөн элэгдүүлэхгүй, хомсдолын шалгалтад хамруулна.

Хойшлогдсон татвар: түр зуурын зөрүүгээр үүснэ. Хөрөнгийн дансны үнэ татварын баазаас их бол хойшлогдсон татварын өр төлбөр, эсрэг тохиолдолд хойшлогдсон татварын хөрөнгө хүлээн зөвшөөрнө.

Хувьсах зардлын арга: хувь нэмэр = Борлуулалт − Хувьсах зардал. Үйл ажиллагааны ашиг = Хувь нэмэр − Тогтмол зардал.

Алдагдалгүй цэг (break-even): Нэгжээр = Тогтмол зардал ÷ Нэгжийн хувь нэмэр; Орлогоор = Тогтмол зардал ÷ Хувь нэмэрийн харьцаа.

Ашигт ажиллагааны аюулгүйн хязгаар (margin of safety) = (Бодит борлуулалт − Алдагдалгүй цэгийн борлуулалт) ÷ Бодит борлуулалт.

Үйл ажиллагааны хөшүүрэг (operating leverage) = Хувь нэмэр ÷ Үйл ажиллагааны ашиг. Энэ нь борлуулалтын өөрчлөлт ашигт хэд дахин нөлөөлөхийг илэрхийлнэ.

Стандарт өртгийн зөрүү: материалын үнийн зөрүү = (Стандарт үнэ − Бодит үнэ) × Бодит тоо хэмжээ; ашгийн зөрүүг таатай (F) эсвэл тааламжгүй (U) гэж тэмдэглэнэ.

Үйл ажиллагаанд суурилсан өртөг тооцох (ABC) арга нь нэмэгдэл зардлыг үйл ажиллагааны драйверууд (машины цаг, захиалгын тоо) ашиглан хуваарилна.

Шийдвэр гаргахад хамаарах зардал нь ирээдүйн, ялгаатай (differential) зардал юм; живсэн (sunk) зардал шийдвэрт хамаарахгүй.

Орлогын тайлангийн хувьсах ба шингээх (absorption) аргын ялгаа: шингээх аргад тогтмол үйлдвэрлэлийн зардлыг бүтээгдэхүүний өртөгт оруулна.

Аудитын эрсдэл = Барын эрсдэл × Хяналтын эрсдэл × Илрүүлэх эрсдэл. Илрүүлэх эрсдэл нь аудиторын тодорхойлсон бусад эрсдэлээс урвуу хамааралтай.

Материаллаг байдал (materiality): тайлангийн хэрэглэгчийн шийдвэрт нөлөөлөх хэмжээний алдаа, тасалдлыг илэрхийлнэ; гүйцэтгэлийн материаллаг байдал нь нийт материаллаг байдлаас бага байна.

Аудитын нотолгооны найдвартай байдал: гадны эх сурвалж дотоодоос, бие даасан гуравдагч талаас авсан нь удирдлагаас авснаас илүү найдвартай.

Дотоод хяналтын COSO загвар нь таван бүрэлдэхүүн хэсэгтэй: хяналтын орчин, эрсдэлийн үнэлгээ, хяналтын үйл ажиллагаа, мэдээлэл ба харилцаа, хяналт мониторинг.

Аудитын дүгнэлтийн төрлүүд: цэвэр (unmodified), онцолсон асуудалтай (qualified), сөрөг (adverse), дүгнэлт гаргахаас татгалзсан (disclaimer).

Мэргэжлийн эргэлзээ (professional scepticism) нь баримт нотолгоог шүүмжлэлтэй үнэлэх, удирдлагын тайлбарыг дангаар нь нотолгоо болгон ашиглахгүй байхыг шаардана.

Аудитор бие даасан байх ёстой; өөртөө хяналт шалгалт хийх, өмгөөлөх, танил талын аюул зэрэг бие даасан байдалд халдах аюулыг тодорхойлж, хамгаалалт хэрэглэнэ.

Аудитын баримт бичиг (working papers) нь аудитын дүгнэлтийг дэмжих хангалттай, тохирох бүртгэлийг агуулж, хадгалалтын хугацааг мэргэжлийн стандарт болон хуулийн дагуу тогтооно.

Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар: татвар ногдох орлогыг нягтлан бодох бүртгэлийн ашгаас татварын зохицуулалт (нэмэх, хасах) хийж тодорхойлно.

Хувь хүний орлогын албан татварыг ажил олгогч цалингаас суутган төлөх үүрэгтэй (withholding); тайлагнах, төлөх хугацааг татварын хуулиар тогтооно.

НӨАТ: борлуулалтын НӨАТ-аас орох НӨАТ-ыг хасаж төлөх дүнг гаргана. Бүртгэлтэй татвар төлөгч нэхэмжлэх (invoice) гаргах үүрэгтэй.

Татварын зөрчилд торгууль, алданги (хоног тутмын) хэлбэрээр санкц гаргаж болно; сайн дураараа засаж мэдүүлсэн тохиолдолд торгуулийн хэмжээ буурч болно.

Татварын тайлангаа хугацаанд нь ирүүлээгүй, татвараа төлөөгүй бол татварын байгууллага албадан хураах, данс битүүмжлэх арга хэмжээ авч болно.

Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт нь хуулиар тодорхой нөхцөлд олгогдоно; хөнгөлөлт хэрэглэхийн тулд нотлох баримт, бүртгэл хөтлөх шаардлагатай.

Татварын маргааныг эхлээд татварын байгууллагын дээд шатны байгууллагад гомдол гаргаж, дараа нь захиргааны шүүхэд ханддаг; гомдол гаргах хугацааг хууль тогтооно.

Татварын төлөвлөлт нь хууль ёсны байх ёстой; татвараас зайлсхийх (avoidance) ба татвараас зугтах (evasion) нь хууль зүйн хувьд ялгаатай бөгөөд зугтах нь эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэж болно.

Мөнгөний цаг хугацааны үнэ цэнэ: FV = PV × (1 + r)^n; PV = FV ÷ (1 + r)^n. Жилийн олон удаа нийлмэл болгох үед r-ийг хугацааны тоонд хувааж, n-ийг үржүүлнэ.

Мөнгөн урсгалын цэвэр өнөөгийн үнэ цэнэ (NPV) = Ирээдүйн мөнгөн урсгалын өнөөгийн үнэ цэнэ − Анхны хөрөнгө оруулалт. NPV > 0 бол төслийг хүлээн авна.

Дотоод өгөөжийн хувь (IRR) нь NPV-г тэг болгох хөнгөлөлтийн хувь; IRR нь шаардлагатай өгөөжөөс их бол хүлээн авна.

Хөрөнгийн үнэлгээний загвар (CAPM): Шаардлагатай өгөөж = Эрсдэлгүй хувь + Бета × (Зах зээлийн өгөөж − Эрсдэлгүй хувь).

Хөрөнгийн жигнэсэн дундаж өртөг (WACC) = (E/V) × Re + (D/V) × Rd × (1 − Татварын хувь). Үүнийг хөрөнгө оруулалтын шийдвэрийн хөнгөлөлтийн хувь болгон ашиглана.

Эргэлтийн хөрөнгийн менежмент: мөнгөн хөрвөх цикл = Бараа материалын эргэлтийн хоног + Авлагын эргэлтийн хоног − Өглөгийн эргэлтийн хоног.

Өрлөгийн хөшүүрэг: Өрийн харьцаа = Нийт өр ÷ Нийт хөрөнгө; хүүгийн покров = EBIT ÷ Хүүгийн зардал.

Ногдол ашгийн бодлого: үлдэгдлийн онол нь эхлээд ашигтай төслүүдийг санхүүжүүлж, үлдсэнийг ногдол ашиг болгон хуваарилна.

Гэрээ байгуулагдахын тулд санал (offer), хүлээн зөвшөөрөл (acceptance), харилцан ашиг сонирхол, эрх зүйн чадвар, хууль ёсны зорилго шаардлагатай.

Гэрээний эрх зүйн чадваргүй этгээд (насанд хүрээгүй, сэтгэцийн чадвар хязгаарлагдмал) байгуулсан гэрээ маргаантай байж болно.

Хуулийн этгээдийн төрөл, үүсгэн байгуулах журам, эрх хэмжээ, гишүүдийн хариуцлагыг компанийн хууль тогтоомжоор зохицуулна.

Мэргэжлийн ёс зүйн үндсэн зарчмууд: шударга байдал, бодитой байдал, мэргэжлийн ур чадвар ба болгоомж, нууцлал, мэргэжлийн зан үйл.

Ашиг сонирхлын зөрчил үүсэх үед ил тод мэдэгдэж, зохих зөвшөөрөл авч, зөрчлөөс зайлсхийх арга хэмжээ авна.

Мэргэжлийн нууцлал нь харилцагчийн мэдээллийг зөвшөөрөлгүйгээр задруулахгүй байх үүрэг; хууль ёсны шаардлагаар задруулах тохиолдолд зохих журмыг баримтална.

Хууль бус үйлдэл (fraud, corruption) илэрвэл мэргэжлийн байгууллага, холбогдох эрх бүхий байгууллагад мэдэгдэх журам үйлчилнэ.

Мэргэжлийн хариуцлага: ёс зүйн зөрчил нь сахилгын шийтгэл, гэрчилгээ түдгэлзүүлэх, эрүүгийн хариуцлага хүртэл хүргэж болно.

Дотоод хяналтын ерөнхий хяналт (ITGC) нь хандалтын удирдлага, өөрчлөлтийн удирдлага, үйл ажиллагааны хяналт, нөөц хуулбарыг хамарна.

Хэрэглээний хяналт (application controls) нь оруулгын (input), боловсруулалтын (processing), гаралтын (output) хяналтаас бүрдэнэ; оруулгын хяналтад форматын шалгалт, хязгаарын шалгалт орно.

Давхар бичилтийн зарчмыг ERP систем автоматаар хэрэгжүүлдэг; дансны тэнцлийг тогтмол шалгах хяналт шаардлагатай.

Хандалтын хяналтад хэрэглэгчийн эрхийг хамгийн бага эрхийн зарчим (least privilege) болон үүргийн тусгаарлалтаар (segregation of duties) олгоно.

Өгөгдлийн нөөц хуулбар (backup) нь 3-2-1 дүрмийг баримталж, сэргээх туршилтыг тогтмол хийх ёстой.

Кибер эрсдэл: фишинг, рансомвэр, дотоод этгээдийн аюул; хамгаалалтад баталгаажуулалт, шифрлэлт, сургалт, мониторинг орно.

Аудитын мэдээллийн систем (CAAT) ашиглан бүх популяцийг шинжилж, дээж авалтын эрсдэлийг бууруулж болно.

Мэдээллийн аюулгүй байдлын CIA гурвал: нууцлал (confidentiality), бүрэн бүтэн байдал (integrity), хүртээмж (availability).