Kusankha mwambi pa mwambo wa kutsazikana kwa mphunzitsi wamkulu
Ku Sukulu ya Msingi ya Kachere, mphunzitsi wamkulu, Bambo Mwale, akusamutsidwa ku sukulu ina pambuyo pa zaka 9. Pa Loweruka, pa mwambo wa kutsazikana, komiti ya ana 5 a Sitandade 8 iyenera kulankhula mphindi 3 pamaso pa ana 240 ndi alendo. Mwambo uwu ndi wachisangalalo ndi chisoni nthawi imodzi, chifukwa Bambo Mwale ndi wokondedwa koma akuchoka. Mphungu wa komiti, Bambo Banda, wanena kuti mwambi umodzi wokha ndi woyenera, ndipo uyenera kugwirizana ndi mwambo. Ana apanga malingaliro atatu: (a) 'Kali kokha nkanyama, titiri awiri ndi anthu'; (b) 'Kuwona si kukhudza'; (c) mawu a Chingerezi akuti 'Together we stand, divided we fall.' Komanso, mwana mmodzi wafunsa kuti mwambi womwewo ungagwiritsidwenso ntchito pa maliro a amayi a mwana wina, omwe ali Lachitatu lotsatira.
1. Sankhani mwambi woyenera pa mwambo wa kutsazikana, ndipo fotokozani chifukwa chake malingaliro ena awiri ndi osayenera.
Read the worked answer
Mwambi woyenera ndi (a) 'Kali kokha nkanyama, titiri awiri ndi anthu.' Tanthauzo lake ndi lakuti munthu yekha ndi wofooka, koma pamene anthu ali awiri kapena kupitirira amakhala amphamvu ngati anthu enieni. Pa mwambo umenewu, ukuyanjana ndi mawu oti: zaka 9 za Bambo Mwale zathandiza kuti sukulu ikhale imodzi, ndipo tsopano anthu ayenera kupitiriza limodzi popanda iye. Uku ndi kulimbikitsa, kotero kuli koyenera pa mwambo wa kutsazikana.
(b) 'Kuwona si kukhudza' imatanthauza kuti kuona chinthu si kukhala nacho kapena kuchidziwa bwino; imagwiritsidwa ntchito posonyeza kuti maonekedwe amatha kunyenga. Pa mwambo uwu ingamveke ngati ikukayikira zimene Bambo Mwale wachita, kapena ngati ikunena kuti ana sanamudziwe bwino. Izi sizigwirizana ndi mwambo wa ulemu ndi chikondi.
(c) Ndi Chingerezi. Mwambo wa Chichewa ukhoza kukhala ndi mawu a Chingerezi, koma mwambi woyamba wa m'Chichewa umalankhula bwino kwa alendo, makolo ndi ana, ndipo umasonyeza kulemekeza chinenero cha mwambowo.
2. Mwana uja wafunsa kuti mwambi womwewo ungagwiritsidwenso ntchito pa maliro a amayi a mwana wina. Yankhani ndi kufotokoza mmene mwambi uyenera kusankhidwa pa maliro.
Read the worked answer
Ayi, sungagwiritsidwe ntchito pa maliro. 'Kali kokha nkanyama, titiri awiri ndi anthu' ndi mwambi wa kulimbikitsa ndi kuyanja, ndipo pa maliro ukhoza kumveka ngati ukufuna kuti anthu asamalire kapena ngati ukutsutsana ndi chisoni cha banja. Pa maliro, mawu ayenera kukhala a chitonthozo, kulemekeza wakufayo, ndi kuthandiza banja.
Njira zosankha mwambi pa maliro:
- Funsani akulu a mudzi kapena mphunzitsi musanalankhule; mwambi wa maliro sumasankhidwa ndi ana paokha.
- Sankhani mwambi wa chisoni kapena wa chikondi, osati wa nkhondo, masewera kapena mpikisano.
- Ngati palibe mwambi wotsimikizika, gwiritsani ntchito mawu osavuta a chitonthozo, monga kupereka mphamvu kwa banja ndi kukumbukira zabwino za wakufayo. Bwino kunena mawu oona opanda mwambi kuposa kugwiritsa mwambi wolakwika pa maliro.
3. Mwana mmodzi akufuna kutsutsa malingaliro a Bambo Banda, amene anakana mwambi wa Chingerezi. Lembani mmene akuyenera kuyankhula kuti akhale waulemu ndi wotsimikizika.
Read the worked answer
Ayenera kusiyanitsa pakati pa kutsutsa munthu ndi kutsutsa maganizo. Bambo Banda ndi wamkulu, ndipo mwana salankhula mwa 'iwe' kapena mwaukali.
Chitsanzo:
'Abambo Banda, zikomo pa malangizo anu. Ndikugwirizana nanu kuti mwambi umodzi ndi wokwanira. Koma ndikufuna kufunsa kuti mawu a Chingereziwo akanenedwa pambuyo pa mwambi wa Chichewa, kodi akanasokoneza mwambowo kapena akanangowonjezera? Ndikufunsa chifukwa alendo ena ndi a ku sukulu ina ndipo sadziwa Chichewa bwino.'
Zifukwa za kukonza kumeneku:
- 'Abambo' ndi mawu a ulemu, osati dzina lokha.
- 'Zikomo pa malangizo anu' imavomereza mfundo yake, kotero mwana saoneka ngati akunyoza.
- Funso limayamba ndi 'kodi', osati mawu oti 'mukulakwitsa'.
- Mwana apereka chifukwa chomveka (alendo a ku sukulu ina), kotero akupempha kuganiziranso, osati kukakamiza.