PSLCE Chichewa study materials
PSLCE Chichewa study resources

PSLCE Chichewa cheat sheet

PSLCE Chichewa · Keep the key ideas within reach.

Quick reference

Kumvetsera ndi Kulankhula

  • Mau otsatila mawu a mtsogoleri wa kukambirana amasonyeza kuti ukumvetsa: 'inde', 'ndithu', 'ndi zoona', 'mukutanthauza kuti...'

  • Mawu osonyeza kusagwirizana mwaulemu: 'ndikuganiza mosiyana', 'koma mwina', 'sindikudziwa koma' - osati 'ayi basi' mwachipongwe.

  • Mawu oyitanira munthu kuti ayankhe kapena kupitiriza: 'bwanji', 'nanga', 'mukuona bwanji', 'tchulani mwachidule'.

  • Kumvetsera kokhazikika kumafuna kuzindikira mawu ofunsa (ndani, chiyani, liti, kuti, bwanji, chifukwa chiyani) ndi kuyankha mwachindunji.

  • Mawu osonyeza kumaliza kukambirana: 'zikomo', 'tiwonana', 'pita bwino', 'tsalani bwino'.

  • Kulankhula pa msonkhano: yambani ndi moni, perekani mutu, fotokozani mfundo imodzi pa nthawi imodzi, ndipo malizani ndi chidule.

  • Mawu ofotokoza kukana mwaulemu: 'pepani, sindingathe', 'ndikukupepesa koma', 'mwina nthawi ina'.

  • Kumvetsera mawu a munthu wina kumafuna kubwereza mfundo yake musanayankhe: 'mukunena kuti... ndi zoona?'

Quick reference

Kulemba ndi Kuwerenga

  • Chilembo chachikulu chimagwiritsidwa ntchito pa chiyambi cha chiganizo, pa mayina a anthu ndi malo, ndi pa chiyambi cha mutu wa nkhani.

  • Mawu a m'chinenero cha Chichewa amalembedwa osiyana: 'pa', 'mu', 'ku' amalembedwa padera ndi dzina lotsatira (pa munda, mu nyumba, ku sukulu).

  • Mawu ophatikizidwa monga 'ndiye', 'koma', 'chifukwa' amalembedwa ngati liwu limodzi ndipo amagwirizanitsa zigawo za chiganizo.

  • Chiganizo chabwino chimakhala ndi mneni ndi mutu; chiganizo chopanda mneni ndi chosakwanira m'kalata kapena nkhani.

  • Kuwerenga mwamphamvu kumafuna kupuma pa chikomo (comma) ndi pa mfundo (full stop), ndi kusintha mawu pa funso.

  • Zizindikiro za mawu: mfundo (.) kumaliza chiganizo; funso (?) kumaliza funso; chikomo (,) kupuma pang'ono; kolonii (:) kuyambitsa mndandanda.

  • Kalata imakhala ndi mutu wa kalata, moni, thupi la kalata, ndi chidule ndi siginecha; kalata yovomerezeka imakhala ndi adilesi ndi deti.

  • Kuwerenga bwino kumafuna kuzindikira mawu a m'chiganizo ndi kufotokoza tanthauzo la chiganizo m'mawu ake.

Quick reference

Mawu ndi Kagwiritsidwe Ntchito ka Chinenero

  • Mawu ofanana (synonyms) amagwiritsidwa ntchito kusintha mawu osasintha tanthauzo: 'wamkulu' ndi 'waukulu', 'kukondwa' ndi 'kukondwera'.

  • Mawu otsutsana (antonyms) amasonyeza tanthauzo losiyana: 'wamtali' ndi 'wamfupi', 'kuchuluka' ndi 'kuchepa'.

  • Mawu a m'gulu limodzi (hyponyms) amagwirizanitsa: 'mphaka', 'galu', 'ng'ombe' ndi 'nyama'.

  • Mawu obwereka kuchokera ku Chingerezi amalembedwa m'njira ya Chichewa: 'sukulu', 'buku', 'moto', 'tebulo'.

  • Mawu a m'dera (dialect) amasiyana: 'chimanga' ndi 'mtama' ndi zina malinga ndi dera; gwiritsani ntchito mawu omwe amveka kwa anthu onse.

  • Mawu ophatikiza (compound) amapangidwa ndi mawu awiri: 'munthu wamkazi' ndi 'mkazi', 'mtsogoleri wa dziko'.

  • Mawu osonyeza nthawi amasintha mneni: 'dzulo' (kale), 'lero' (panopa), 'mawa' (tsogolo).

  • Mawu osonyeza kuchuluka amatsatira dzina: 'ana awiri', 'anthu ambiri', 'nyumba zisanu'.

Quick reference

Galamala

  • Mneni amagwirizanitsa ndi mutu wa chiganizo mwa chiganizo: 'Inetu ndimapita', 'iwe umapita', 'iyeyu amapita', 'ife timapita', 'inu mumapita', 'iwo amapita'.

  • Mawu osonyeza nthawi amagwiritsidwa ntchito ndi mneni: 'ndinapita' (kale), 'ndikupita' (panopa), 'ndidzapita' (tsogolo).

  • Mneni wa chikhalidwe (copula) ndi 'ndi': 'Ine ndine mphunzitsi', 'Iwe ndiwe wophunzira'.

  • Mawu ofunsa amayamba ndi mawu ofunsa: 'Kodi...?', 'Ndi chiyani...?', 'Uti...?' ndipo amatha ndi funso.

  • Mawu otsutsa (negative) amapangidwa ndi 'si-': 'sindimapita', 'sumapita', 'sakupita'.

  • Mawu osonyeza m'kati (locative) amagwiritsa ntchito 'mu', 'pa', 'ku': 'm'nyumba', 'pamtengo', 'kusukulu'.

  • Mawu ophatikiza mneni ndi mneni (auxiliary) amatsatira: 'ndikufuna kupita', 'ndiyenera kuchita', 'ndimatha kuwerenga'.

  • Mawu osonyeza umwini (possessive) amatsatira dzina: 'buku langa', 'nyumba yake', 'ana athu'.

Quick reference

Mawu Oyankhulidwa ndi Miyambo

  • Miyambo imakhala ndi tanthauzo lakuya losiyana ndi mawu ake enieni: 'kugwira ntchito ndi manja awiri' = kuchita khama.

  • Miyambo yodziwika: 'Mkono umodzi suphwanya mutu' = anthu ayenera kugwirizana.

  • Miyambo: 'Chikopa cha njovu ndi chachikulu koma chimatha' = chinthu chachikulu chingathe kuchitika.

  • Miyambo: 'Mwana wosowa amalira yekha' = munthu amene sakumvera alangizidwa amavutika yekha.

  • Miyambo: 'Kalulu sadya udzu wa pa munda wake' = munthu samavutitsa anthu a pafupi.

  • Miyambo: 'Kuwona mbali ndi kuwona' = kuyang'ana mbali imodzi sikukwanira kuweruza.

  • Miyambo: 'Moto umatha ndi madzi' = vuto limathetsedwa ndi njira yoyenera.

  • Miyambo: 'Chuma cha munthu ndi manja ake' = munthu amapeza chuma mwa kugwira ntchito.

Quick reference

Kuwerenga ndi Kumvetsa

  • Werengani mutu ndi chiganizo choyamba cha ndime iliyonse kuti muzindikire mutu waukulu wa nkhani.

  • Fufuzani mawu ofunika a m'ndime: ndani, chiyani, liti, kuti, bwanji, chifukwa chiyani.

  • Mawu osonyeza kutsutsana (koma, komabe, ngakhale) amasonyeza kusintha kwa mfundo; mawu osonyeza zotsatira (choncho, kotero) amasonyeza chidule.

  • Funso la 'tanthauzo la mawu m'ndime' limafuna kuwerenga chiganizo chonse, osati mawu okha.

  • Funso la 'maganizo a wolemba' limafuna kusankha mfundo imene wolemba amatsimikizira, osati imene ili m'ndime mwachindunji.

  • Nkhani zambiri zimakhala ndi chiyambi, thupi, ndi chimaliziro; mfundo yaikulu imapezeka m'chimaliziro kapena m'chiyambi.

  • Werengani mwachangu poyamba kuti mumvetse mutu, kenako werengani mwadzama kufufuza mfundo zenizeni.

  • Mawu osonyeza nthawi (kale, panopa, tsogolo) amathandiza kuzindikira dongosolo la zochitika m'nkhani.

Quick reference

Kulemba Nkhani ndi Makalata

  • Nkhani imakhala ndi chiyambi (moni ndi mutu), thupi (mfundo ziwiri kapena zitatu), ndi chimaliziro (chidule ndi maganizo).

  • Kalata yovomerezeka imakhala ndi adilesi ya wolemba, deti, adilesi ya wolandira, moni, thupi, ndi siginecha.

  • Kalata yaubwenzi imakhala ndi moni wachikondi, nkhani zaumwini, ndi chidule monga 'Wako', 'Wanu'.

  • Gwiritsani ntchito mawu osavuta ndi chiganizo chachidule kuti nkhani imveke bwino.

  • Perekani mfundo imodzi pa ndime imodzi; ndime yaikulu ndi yayitali kuposa zina.

  • Nkhani yabwino imakhala ndi mawu osonyeza dongosolo: 'choyamba', 'kenako', 'pambuyo pake', 'pomaliza'.

  • Kalata yofunsa kapena yopempha imakhala ndi chifukwa, pempho, ndi chidule cha zikomo.

  • Musagwiritse ntchito mawu achipongwe kapena mawu osamveka m'kalata; sungani mawu aulemu ndi osavuta.