SPM Asas Kelestarian cheat sheet

Pembangunan lestari (Brundtland, 1987): memenuhi keperluan generasi kini tanpa menjejaskan keupayaan generasi akan datang memenuhi keperluan mereka.

Tiga tunggak kelestarian: alam sekitar, sosial dan ekonomi. Kelestarian tercapai apabila ketiga-tiganya seimbang, bukan apabila satu tunggak dikorbankan.

Tiga prinsip ekologi asas: penggunaan sumber tidak melebihi kadar pembaharuan, pelepasan sisa tidak melebihi kapasiti asimilasi, dan pemulihan berlaku untuk sumber tidak boleh diperbaharui.

Konsep 'keperluan' vs 'had': keperluan asas manusia diutamakan; had ditetapkan oleh teknologi dan organisasi sosial, bukan oleh alam secara mutlak.

Keadilan antara generasi (intergenerational equity) menuntut sumber boleh diperbaharui dikekalkan sebagai stok, bukan dihabiskan.

Keadilan dalam generasi (intragenerational equity) menuntut agihan manfaat dan beban alam sekitar tidak tertumpu pada kelompok miskin.

Prinsip pencegahan (precautionary principle): ketiadaan bukti saintifik penuh bukan alasan menangguhkan tindakan apabila ancaman kerosakan serius wujud.

Hierarki kelestarian dalam keputusan: elak > kurangkan > guna semula > kitar semula > pulih tenaga > buang. Tindakan di hujung hierarki hanya pilihan terakhir.

Komponen ekosistem: komponen biotik (pengeluar, pengguna, pengurai) dan abiotik (cahaya, air, tanah, suhu, nutrien).

Aliran tenaga bersifat sehala dan tidak kitar semula; hanya kira-kira 10% tenaga dipindahkan antara aras trofik (peraturan 10%).

Kitar nutrien (karbon, nitrogen, fosforus, air) bersifat kitar semula dan tertutup dalam ekosistem semula jadi.

Perkhidmatan ekosistem terbahagi kepada empat: peruntukan (makanan, air), pengawalan (iklim, banjir), sokongan (pembentukan tanah, kitar nutrien) dan budaya (rekreasi, nilai rohani).

Kepelbagaian biologi merangkumi tiga aras: genetik, spesies dan ekosistem. Kehilangan satu aras tidak diganti oleh aras lain.

Spesies penunjuk (indicator species) digunakan untuk menilai kesihatan ekosistem kerana sensitif terhadap perubahan persekitaran, contohnya amfibia dan liken.

Bioakumulasi: bahan pencemar terkumpul dalam organisma; biomagnifikasi: kepekatan meningkat sepanjang rantai makanan, tertinggi pada pemangsa puncak.

Pencemaran air diukur melalui BOD (keperluan oksigen biokimia) dan COD; BOD tinggi menandakan beban bahan organik tinggi dan oksigen terlarut rendah.

Gas rumah hijau utama dan sumber: CO2 (pembakaran bahan api fosil, penebangan hutan), CH4 (ternakan, tapak pelupusan, sawah), N2O (baja nitrogen), gas F (penyejukan).

Potensi pemanasan global (GWP) dalam 100 tahun: CO2 = 1, CH4 ≈ 28, N2O ≈ 265. GWP menukar pelepasan kepada unit CO2e.

Pelepasan CO2e = aktiviti × faktor pelepasan. Contoh: elektrik 1 kWh × faktor grid (kg CO2e/kWh) = pelepasan penggunaan elektrik.

Perbezaan cuaca dan iklim: cuaca ialah keadaan atmosfera jangka pendek; iklim ialah purata jangka panjang (biasanya 30 tahun).

Pemanasan global dan perubahan iklim berbeza: pemanasan global ialah kenaikan suhu purata; perubahan iklim merangkumi corak hujan, aras laut dan kekerapan kejadian ekstrem.

Mitigasi mengurangkan punca pelepasan (tenaga boleh diperbaharui, kecekapan, penyerap karbon); adaptasi mengurangkan kerentanan terhadap kesan (benteng banjir, tanaman tahan kemarau).

Tenaga boleh diperbaharui: suria, angin, hidro, biojisim, geoterma. Faktor kapasiti suria lazimnya rendah (kira-kira 15-20%) berbanding hidro.

Sasaran iklim utama: hadkan kenaikan suhu kepada jauh di bawah 2°C dan usaha ke arah 1.5°C berbanding aras pra-industri (Perjanjian Paris).

Sumber boleh diperbaharui (suria, angin, hutan, air) boleh pulih jika kadar penggunaan < kadar pembaharuan; sumber tidak boleh diperbaharui (fosil, mineral) mempunyai stok terhad.

Prinsip pengurusan sisa: 5R - Refuse, Reduce, Reuse, Recycle, Rot (kompos). Kurangkan di punca memberi kesan terbesar.

Sisa pepejal perbandaran di Malaysia dikategorikan sebagai sisa terkawal; sisa terjadual (contoh sisa industri berbahaya) memerlukan lesen dan pengendalian khas.

Sisa makanan ialah komponen terbesar sisa pepejal domestik di Malaysia; pengasingan di punca diwajibkan di bawah peraturan pengasingan sisa pepejal.

Kitar semula berkesan hanya jika bahan bersih, terasing dan mempunyai pasaran; pencemaran silang (contoh plastik bercampur makanan) menurunkan nilai bahan.

E-waste mengandungi logam berat dan bahan berharga; ia mesti disalurkan ke kemudahan berlesen, bukan dibuang dalam tong biasa.

Pencemaran tanah dan air bawah tanah berlaku melalui larut resap (leachate) dari tapak pelupusan; lapisan kedap dan sistem pengumpulan larut resap menguranginya.

Pengurusan hutan lestari menggunakan prinsip hasil berterusan (sustained yield): kadar tebangan tidak melebihi kadar pertumbuhan semula.

Kelestarian sosial menilai kesaksamaan, kesihatan, pendidikan, penyertaan dan kohesi komuniti, bukan hanya penunjuk alam sekitar.

Keadilan alam sekitar: kumpulan berpendapatan rendah dan komuniti terpinggir tidak sepatutnya menanggung beban pencemaran yang tidak seimbang.

Penyertaan awam bermakna komuniti terlibat dalam membuat keputusan, bukan sekadar dimaklumkan selepas keputusan dibuat.

Penilaian impak sosial mengukur kesan projek terhadap mata pencarian, budaya, kesihatan dan pemilikan tanah komuniti setempat.

FPIC (persetujuan bebas, awal dan bermaklumat) ialah prinsip hak masyarakat adat sebelum projek yang menjejaskan tanah atau wilayah mereka.

Tanggungjawab sosial korporat (CSR) yang berkesan menangani kesan teras operasi, bukan hanya aktiviti derma sekali-sekala.

Kemiskinan tenaga: isi rumah yang membelanjakan bahagian besar pendapatan untuk tenaga atau tidak mempunyai akses tenaga bersih yang boleh dipercayai.

Pemindahan penduduk (resettlement) yang lestari menuntut pampasan adil, pemulihan mata pencarian dan penyertaan komuniti dalam perancangan.

Ekonomi linear: ambil–buat–buang. Ekonomi pekeliling: reka bentuk untuk mengelak sisa, kekalkan bahan dalam penggunaan dan pulihkan nilai pada akhir hayat produk.

Penggunaan bertanggungjawab bermaksud memilih produk berdasarkan keperluan sebenar dan kesan kitar hayat, bukan hanya harga atau jenama.

Kos luaran (externalities) ialah kos alam sekitar atau sosial yang tidak dimasukkan dalam harga pasaran; pencemaran ialah contoh kos luaran negatif.

Prinsip 'pencemar membayar' mengenakan kos pemulihan kepada pihak yang menimbulkan pencemaran.

Penilaian kitar hayat (LCA) menilai kesan dari peringkat bahan mentah, pembuatan, pengangkutan, penggunaan hingga pelupusan.

Pencapaian hijau (greenwashing) ialah dakwaan alam sekitar yang tidak disokong bukti; tanda amaran termasuk label kabur dan tiada data boleh disahkan.

Perolehan lestari menetapkan kriteria alam sekitar dan sosial dalam spesifikasi tender, bukan hanya harga terendah.

Ekonomi lestari mengintegrasikan modal semula jadi sebagai aset: susut nilai alam sekitar diambil kira dalam keputusan pelaburan.

Tadbir urus lestari memerlukan ketelusan, akauntabiliti, penyertaan dan kedaulatan undang-undang dalam membuat keputusan sumber dan alam sekitar.

Prinsip etika alam sekitar: tanggungjawab terhadap generasi akan datang, hormat kepada hidupan lain dan keadilan agihan.

Aliran EIA (Penilaian Impak Alam Sekitar): penyaringan (screening) → skop (scoping) → kajian asas → ramalan impak → mitigasi → laporan → kelulusan → pemantauan.

EIA berbeza daripada pemantauan: EIA meramal dan mencegah impak sebelum projek bermula; pemantauan mengesahkan prestasi selepas kelulusan.

Lesen dan permit alam sekitar menetapkan had pelepasan; pematuhan diukur melalui laporan pemantauan berkala dan audit.

Pemegang taruh berbeza daripada pemegang saham: pemegang taruh termasuk komuniti, pekerja dan pihak berkuasa yang terjejas atau berminat.

Pendedahan ESG (alam sekitar, sosial, tadbir urus) membolehkan pelabur menilai risiko bukan kewangan sesebuah organisasi.

Prinsip 'tiada kemudaratan' (do no harm) dan 'pencemar membayar' menjadi asas kepada banyak rejim undang-undang alam sekitar.

Jejak karbon peribadi = hasil tambah pelepasan daripada elektrik, pengangkutan, makanan dan pembelian, dinyatakan dalam kg CO2e.

Kecekapan tenaga di rumah: lampu LED menggunakan kira-kira 80% kurang tenaga daripada lampu pijar untuk kecerahan yang sama.

Pengangkutan awam dan berkongsi kenderaan mengurangkan pelepasan per penumpang; pelepasan per kilometer menurun apabila bilangan penumpang meningkat.

Diet lestari mengurangkan daging merah dan pembaziran makanan; pengeluaran daging merah mempunyai intensiti pelepasan lebih tinggi daripada bijirin dan sayur.

Pengasingan sisa di rumah: asingkan kitar semula, sisa makanan (kompos) dan sisa umum; label bekas mestilah jelas untuk mengelak pencemaran bahan.

Projek komuniti lestari bermula dengan penilaian keperluan dan penglibatan penduduk; petunjuk kejayaan ditetapkan sebelum pelaksanaan.

Petunjuk projek yang boleh diukur: pengurangan kWh, liter air, kg sisa dan kg CO2e, dengan garis dasar (baseline) direkodkan sebelum intervensi.

Penjimatan air di rumah: membaiki kebocoran dan memasang kepala paip cekap; kebocoran kecil berterusan boleh membazir beratus liter sebulan.