Tiga Cadangan Dana Masjid yang Perlu Dinilai dengan Kaedah Fiqh
Jawatankuasa Surau Al-Ikhlas perlu mengumpul RM180,000 untuk membaiki bumbung yang bocor dan membina tempat wuduk baharu bagi kira-kira 800 jemaah. Dalam mesyuarat, tiga cadangan dikemukakan. Pertama, menjual kupon bertuah RM10 dengan hadiah utama sebuah motosikal, dan 30 peratus hasilnya diisytiharkan sebagai sumbangan kepada surau. Kedua, mengenakan bayaran RM2 kepada setiap kereta yang meletakkan kenderaan di perkarangan surau pada waktu Jumaat. Ketiga, menerima sumbangan RM50,000 daripada sebuah kilang arak berhampiran dengan syarat nama kilang dicetak pada plak surau. Pengerusi berhujah bahawa matlamat membina tempat wuduk ialah maslahah untuk 800 jemaah dan yang penting duitnya digunakan untuk kebaikan. Seorang ahli muda merujuk kaedah fiqh tetapi keliru kaedah mana yang terpakai. Mesyuarat akan membuat keputusan minggu depan dan meminta pandangan seorang guru syariah.
1. Kenal pasti kaedah fiqh dan prinsip usul yang terpakai bagi menilai ketiga-tiga cadangan.
Read the worked answer
Cadangan kupon bertuah. Ia mengandungi unsur maysir kerana peserta membayar RM10 untuk peluang memenangi hadiah, dan pemenang bergantung pada nasib. Kaedah yang terpakai ialah «الْوَسِيلَةُ إِلَى الْحَرَامِ حَرَامٌ» serta «كُلُّ مَا أَدَّى إِلَى الْحَرَامِ فَهُوَ حَرَامٌ». Menyalurkan 30 peratus kepada surau tidak mengubah hakikat bahawa akad asasnya ialah pertaruhan.
Cadangan bayaran letak kereta. Ini termasuk ijarah atau ujrah, dan hukum asal muamalat ialah harus selagi tiada unsur zalim. Kaedah «الْأَصْلُ فِي الْمُعَامَلَاتِ الْإِبَاحَةُ» menyokongnya, tetapi perlu dinilai dari sudut «الْمَشَقَّةُ تَجْلِبُ التَّيْسِيرَ» kerana jemaah berpendapatan rendah akan terbeban setiap Jumaat.
Cadangan kilang arak. Terpakai kaedah «دَرْءُ الْمَفَاسِدِ مُقَدَّمٌ عَلَى جَلْبِ الْمَصَالِحِ» dan prinsip maslahah mursalah yang tidak boleh menolak nas qat'i, serta larangan tolong-menolong dalam dosa. Mengiklankan kilang arak bermakna surau membantu pemasaran barang haram. Ketiga-tiga cadangan mesti dinilai dengan kaedah yang berbeza, bukan dengan satu nisbah untung semata-mata.
2. Nilaikan hujah pengerusi bahawa matlamat tempat wuduk ialah maslahah yang menghalalkan apa-apa cara.
Read the worked answer
Kedudukan maslahah. Maslahah mursalah diterima sebagai sumber hukum hanya dalam perkara yang tidak mempunyai nas yang jelas. Ia tidak boleh dijadikan alat untuk membatalkan hukum yang telah ditetapkan al-Quran dan Sunnah. Menjual kupon bertuah dan menerima tajaan kilang arak melibatkan nas yang jelas tentang pengharaman maysir dan khamr.
Susunan keutamaan. Kaedah «دَرْءُ الْمَفَاسِدِ مُقَدَّمٌ عَلَى جَلْبِ الْمَصَالِحِ» menunjukkan bahawa kerosakan akidah dan amalan jemaah lebih besar daripada kerosakan bumbung. Bumbung boleh dibaiki dengan dana lain, tetapi kepercayaan jemaah terhadap judi dan khamr sukar dipulihkan apabila ia disahkan oleh institusi surau sendiri.
Kesan jangka panjang. Membuka pintu maysir di surau akan menarik tabiat berjudi ke dalam rumah ibadah, manakala mempamerkan nama kilang arak pada plak bermakna surau memberi legitimasi kepada perniagaan haram. Ini termasuk sadd al-dhari'ah, iaitu menutup jalan menuju kerosakan.
Kesimpulan. Hujah 'yang penting duitnya digunakan untuk kebaikan' tidak diterima kerana sumber dana dan cara memperolehnya sebahagian daripada tuntutan syarak. Maslahah yang sah ialah maslahah yang dibina di atas landasan halal sejak awal.
3. Cadangkan jalan penyelesaian yang halal dan jelaskan bagaimana kaedah fiqh membantu menyusun keutamaan.
Read the worked answer
Menolak yang haram dan makruh. Cadangan kupon bertuah dan tajaan kilang arak ditolak terus kerana melibatkan nas qat'i. Cadangan bayaran letak kereta tidak ditolak sepenuhnya, tetapi diganti dengan tabung sumbangan sukarela di pintu masuk, supaya jemaah yang tidak mampu tidak terhalang daripada solat Jumaat.
Membina alternatif halal. Jawatankuasa boleh mengadakan tabung waqf dan derma bulanan, memohon sumbangan Baitulmal dan dana masjid negeri, mendapatkan tajaan korporat halal yang tidak berkaitan khamr, menjual makanan halal semasa program ilmu, serta mengadakan gotong-royong bagi menurunkan kos kerja binaan.
Peranan kaedah fiqh. Kaedah «الضَّرُورَةُ تُقَدَّرُ بِقَدْرِهَا» mengajar bahawa keperluan dana tidak menghalalkan sebarang cara, tetapi membenarkan kemudahan yang terbatas, seperti memulakan pembaikan bumbung dahulu sebelum tempat wuduk. Kaedah «الْمَشَقَّةُ تَجْلِبُ التَّيْسِيرَ» pula membenarkan bayaran parking dalam keadaan mendesak sahaja, dengan kadar rendah dan tempoh terhad.
Langkah seterusnya. Mesyuarat patut merujuk mufti atau jabatan agama negeri untuk pengesahan, merekodkan keputusan secara bertulis, dan mengumumkan kepada jemaah sebab sesuatu cadangan ditolak agar kepercayaan terhadap jawatankuasa terpelihara.