Istibdal Tanah Wakaf Perkuburan untuk Pusat Dialisis
Sebuah tanah wakaf seluas 2.4 hektar di Bandar Baru Sungkai telah diwakafkan pada 1958 oleh Haji Salleh bin Ahmad khusus sebagai tanah perkuburan Islam. Kini hanya 41 buah kubur berada di situ dan pengebumian terakhir berlaku pada 2011. Bahagian selebihnya kosong dan ditumbuhi semak. Kajian geologi mendapati paras air bawah tanah tinggi serta struktur tanah tidak lagi sesuai untuk penggalian kubur baharu. Majlis Agama Islam negeri bercadang membina pusat dialisis 12 mesin bernilai RM4.2 juta di atas bahagian tanah yang belum digunakan; lesen operasi Kementerian Kesihatan akan luput jika pembinaan tidak bermula dalam 18 bulan. Dana wakaf tunai yang ada hanya RM900,000. Seramai 120 pesakit asnaf dalam daerah itu menunggu giliran dialisis di hospital kerajaan dengan masa menunggu 14 bulan. Lima orang waris pewakaf mengemukakan bantahan bertulis dan mendakwa tanah itu wajib kekal sebagai tanah perkuburan selama-lamanya.
1. Dengan merujuk qawa'id fiqhiyyah dan kaedah maslahah, nilai sama ada istibdal (tukar ganti) tanah wakaf ini boleh dibenarkan, dan nyatakan batas yang tidak boleh dilanggar.
Read the worked answer
1. Kenal pasti punca sebenar masalah. Ini bukan soal menambah maslahah, tetapi tujuan asal wakaf sudah tidak tercapai (ta'azzur al-intifa'): air bawah tanah tinggi, tanah tidak sesuai untuk kubur baharu, hanya 41 kubur dalam 66 tahun. Membiarkan harta wakaf terbeku (ta'til al-waqf) juga satu mafsadah kerana manfaat tidak sampai kepada penerima.
2. Qawa'id yang mengawal.
- Al-darar yuzal dan al-masyaqqah tajlib al-taysir: kesukaran 120 pesakit asnaf menunggu 14 bulan ialah dharurah yang nyata.
- Dar' al-mafasid muqaddam 'ala jalb al-masalih: pastikan perubahan tidak menimbulkan mafsadah lebih besar, iaitu menghilangkan tanah wakaf atau mencabul kubur sedia ada.
- Taghayyur al-ahkam bi taghayyur al-azman wa al-ahwal: bentuk penggunaan boleh berubah apabila keadaan berubah, tetapi pemilikan wakaf tidak berubah.
3. Batas yang tidak boleh dilanggar. Hadis Umar di Khaybar - 'habbastu aslaha wa tasaddaqtu biha' - meletakkan prinsip 'ain harta tidak dijual, tidak dihibah dan tidak diwarisi. Justeru istibdal hanya sah dengan syarat: tujuan asal benar-benar tidak tercapai; harta ganti setara atau lebih baik; kebenaran qadi/pihak berkuasa wakaf; tiada unsur menguntungkan individu.
4. Aplikasi kepada fakta. Bahagian yang mengandungi 41 kubur tidak boleh disentuh langsung kerana hurmat al-mayyit dan larangan menggali semula. Yang boleh diistibdal hanyalah bahagian kosong, iaitu istibdal juz'i, atau diijarahkan kepada Majlis Agama dengan hasil sewa membiayai pembinaan. Pusat dialisis untuk pesakit asnaf paling hampir dengan tujuan wakaf asal, iaitu menolong orang Islam yang memerlukan, jadi maslahahnya selari bukan bercanggah.
2. Bantahan lima waris pewakaf: adakah ia mempunyai kedudukan syarak, dan bagaimanakah Majlis Agama sepatutnya bertindak dari sudut prosedur dan siyasah syar'iyyah? Cadangkan juga struktur alternatif jika istibdal penuh ditolak.
Read the worked answer
Kedudukan waris. Selepas akad wakaf sempurna dan harta diterima oleh nazir, pemilikan berpindah daripada waqif dari sudut hukum; waqif dan warisnya tidak lagi memiliki harta itu dan tidak mewarisinya. Oleh itu bantahan mereka bukan veto yang membatalkan wakaf. Namun syarat pewakaf - bahawa tanah itu tanah perkuburan - tetap mengikat selagi tidak bercanggah dengan syarak, berdasarkan hadis 'al-muslimun 'ala syurutihim'. Maka majlis agama tidak boleh membatalkan syarat itu semata-mata kerana ada projek lain; istibdal hanya boleh dipertimbangkan apabila syarat tersebut sendiri sudah tidak dapat dilaksanakan, dan di sini dapatan geologi membuktikannya.
Prosedur. Bantahan bertulis mewajibkan perkara ini dibawa ke Mahkamah Syariah kerana qadi ialah wali al-waqf dan pemutus dalam pertikaian maslahah. Keputusan dalaman jawatankuasa majlis tidak memadai apabila ada pihak yang menuntut hak, kerana itu boleh menimbulkan tuduhan zalim dan fitnah.
Siyasah syar'iyyah. Majlis wajar menjelaskan dapatan geologi dan keperluan pesakit kepada waris, mengekalkan nama pewakaf pada bangunan, dan menyediakan tanah ganti. Ini mengurangkan mafsadah sosial sambil mengekalkan maslahah.
Alternatif jika istibdal penuh ditolak.
- Istibdal juz'i: tukar ganti hanya bahagian kosong dengan tanah lain yang lebih produktif.
- Ijarah tanah wakaf kepada majlis agama atau pihak ketiga melalui bina-kendali-pindah, dengan corpus kekal milik wakaf.
- Waqf musytarak: gabung RM900,000 wakaf tunai dengan sumbangan korporat di tapak lain, sementara tanah perkuburan dikekalkan sebagai tanah lapang.
Prinsip al-darar la yuzal bi al-darar menuntut pilihan paling kurang mudarat, bukan penyelesaian paling cepat.