Stikstof en nitraat in het veedichte Loo
Gemeente Loo in Noord-Brabant is een van de meest veedichte gebieden van Nederland: 180 varkensbedrijven met samen ongeveer 1,1 miljoen varkens op 120 vierkante kilometer. De bodem bestaat grotendeels uit zandgronden met een hoge grondwaterstand. Op twaalf van de veertig meetpunten bevat het ondiepe grondwater meer dan 50 milligram nitraat per liter, de Europese norm. In het nabijgelegen Natura 2000-gebied komt jaarlijks 2.300 mol stikstof per hectare neer, terwijl de kritische depositiewaarde voor de aanwezige habitattypen 1.400 mol is. De provincie heeft 90 miljoen euro gereserveerd en overweegt drie maatregelen. Maatregel A koopt bedrijven op binnen twee kilometer van het natuurgebied. Maatregel B verplicht luchtwassers en emissiearme stallen bij alle bedrijven. Maatregel C geeft extra subsidie aan boeren die extensiveren: minder dieren, meer grond per dier. De gemeente wil over tien jaar op alle meetpunten onder de nitraatnorm zitten en de depositie onder de kritische waarde brengen. De agrarische sector is de grootste werkgever; de zuivelfabriek en de dierenarts leven van de bedrijven.
1. Leg uit waarom maatregel B alleen niet voldoende is om beide doelen te halen.
Read the worked answer
Wat B wel doet. Een luchtwasser of emissiearme stal vangt een deel van de ammoniak af die uit de stal en de mestopslag komt. Daarmee daalt de depositie in de omgeving, soms met tientallen procenten.
Wat B niet doet. Nitraat in het grondwater komt vooral van mest die op het land wordt gebracht en daar uitspoelt. Op zandgrond met hoge grondwaterstand spoelt nitraat snel naar het grondwater, zeker buiten het groeiseizoen. Een luchtwasser aan de stal raakt die uitspoeling niet.
Ook de depositie zakt met B waarschijnlijk niet onder 1.400 mol: van 2.300 naar bijvoorbeeld 1.700 is een flinke stap, maar nog steeds te hoog. En omdat de veestapel gelijk blijft, blijft de totale hoeveelheid mest en daarmee de druk op het grondwater gelijk.
Conclusie. B is een nuttige eerste stap, maar om de nitraatnorm te halen is minder mest per hectare nodig, en dat vraagt om opkoop of extensivering, of om minder dieren in het gebied.
2. Beargumenteer welke combinatie van maatregelen de gemeente moet uitvoeren en waarom de ruimtelijke ligging van het natuurgebied daarbij een grote rol speelt.
Read the worked answer
Analyse van de ligging. De depositie is een lokaal probleem: ammoniak slaat voor een belangrijk deel binnen enkele kilometers neer. Bedrijven pal bij het Natura 2000-gebied dragen dus onevenredig bij. Opkopen binnen twee kilometer (A) levert daar de hoogste daling per euro op.
Het nitraatprobleem is anders verdeeld. Dat speelt op alle zandgronden met mestgiften, niet alleen rond het natuurgebied. Daar helpt alleen minder mest per hectare: extensivering (C) pakt dat aan, en verlaagt ook de depositie.
Advies. A en C in combinatie, met B als aanvulling. A is gericht en dus betaalbaar; C verlaagt de druk op het grondwater structureel. B alleen is techniek zonder systeemverandering.
Nuance. De 90 miljoen is beperkt: 180 bedrijven opkopen kan niet. Kies daarom de bedrijven met de hoogste depositie en de minste opvolging, en zet C in als langjarige regeling in plaats van eenmalige compensatie.
3. De agrarische sector is de grootste werkgever. Hoe zou je dat belang wegen tegen het halen van de milieunormen? Noem twee manieren om de economische schade te beperken.
Read the worked answer
Weegprincipe. De normen zijn geen wens maar een ondergrens: te veel nitraat in drinkwater en te veel stikstof schaadt de gezondheid en de natuur, en die schade wordt nu door anderen gedragen dan de sector. Economische belangen mogen dus bepalen hoe je de norm haalt, niet of je hem haalt.
Manier 1: eerlijke overgang. Subsidie voor extensivering en voor de sanering van bedrijven zonder opvolger, met een vaste termijn en vooraf duidelijkheid. Zo voorkom je dat boeren investeren in een stal die over vijf jaar niet meer mag.
Manier 2: waarde toevoegen in de keten. Regionale verwerking, korte ketens, zuivel of vlees met een keurmerk, en toerisme rond het natuurgebied. De zuivelfabriek en de dierenarts blijven dan werk houden, ook bij minder dieren.
Wat je niet moet doen. Het probleem afwentelen door bedrijven te verplaatsen naar een ander gebied: de depositie en de nitraatuitspoeling gaan dan mee. Dat lost niets op, het verschuift alleen.