HAVO Aardrijkskunde key terms

Krachten van binnenuit de aarde, zoals plaatbeweging en vulkanisme, die het aardoppervlak opbouwen en veranderen. Ze veroorzaken gebergtevorming, aardbevingen en het ontstaan van nieuwe aardkorst.

Krachten van buitenaf, vooral verwering, erosie en sedimentatie, die het landschap afbreken en materiaal verplaatsen. Ze werken via water, wind, ijs en zwaartekracht en zorgen voor afvlakking van reliëf.

Theorie die verklaart dat de aardkorst uit bewegende schollen bestaat die op de aardmantel drijven. Bewegingen leiden tot gebergtevorming, aardbevingen, vulkanisme en het ontstaan en verdwijnen van oceanen.

Het wegduiken van een zwaardere oceanische plaat onder een lichtere continentale of oceanische plaat. Hierbij ontstaan diepzeetrog, vulkanische booggebergten en zware aardbevingen langs de botsingszone.

Een langgerekte bergketen op de oceaanbodem waar twee platen uit elkaar bewegen en magma opstijgt. Er ontstaat nieuwe oceanische korst, met vulkanisme en ondiepe aardbevingen langs de rug.

Het uiteenvallen of veranderen van gesteente door invloeden van buitenaf, zoals temperatuurverschillen, water, vorst en plantengroei. Het gesteente blijft op zijn plaats, maar wordt bros en makkelijker afgevoerd.

Het afslijten en wegvoeren van bodem en gesteente door stromend water, wind, ijs of golven. Het materiaal wordt elders afgezet en zo verandert het landschap geleidelijk.

Het neerslaan en afzetten van los materiaal, zoals zand, klei en grind, op een plek waar de kracht van water, wind of ijs afneemt. In lagen ontstaan zo sedimentgesteenten.

Gesteente dat ontstaat door opeenhoping en verharding van afgezet materiaal, zoals zandsteen, kleisteen en kalksteen. Vaak zijn er zichtbare laagjes en soms fossielen in te vinden.

Gesteente dat ontstaat wanneer magma of lava afkoelt en stolt. Bij snelle afkoeling, bijvoorbeeld aan het oppervlak, zijn de kristallen klein; bij langzame afkoeling diep onder de grond zijn ze groot.

Gesteente dat onder hoge temperatuur en druk diep in de aarde is veranderd, zonder te smelten. Voorbeelden zijn marmer uit kalksteen en schist uit kleisteen.

Het gemiddelde weerpatroon in een gebied over een lange periode, meestal dertig jaar. Het wordt bepaald door breedteligging, hoogte, ligging ten opzichte van zee en windrichting.

De toestand van de atmosfeer op een bepaald moment en op een bepaalde plaats, beschreven met temperatuur, neerslag, wind en bewolking. Het weer verandert snel, terwijl klimaat een langjarig gemiddelde is.

De kracht die de lucht door zijn gewicht uitoefent op het aardoppervlak, gemeten in hectopascal. Verschillen in luchtdruk veroorzaken wind en bepalen of er hoge- of lagedrukgebieden ontstaan.

Lucht die van een gebied met hoge luchtdruk naar een gebied met lage luchtdruk stroomt. Op aarde wordt de richting afgebogen door de draaiing van de aarde en beïnvloed door wrijving.

Een constante wind die waait van de subtropische hogedrukgebieden naar de evenaar. Op het noordelijk halfrond waait hij uit het noordoosten, op het zuidelijk halfrond uit het zuidoosten.

Een grote, min of meer vaste stroming van oceaanwater, aangedreven door wind en verschillen in temperatuur en zoutgehalte. Warme stromingen verwarmen kustgebieden, koude stromingen koelen ze af.

Een sterke, warme zeestroom in de Atlantische Oceaan die vanaf de Golf van Mexico richting Noordwest-Europa stroomt. Hij maakt het klimaat in West-Europa zachter dan de breedteligging zou doen vermoeden.

Een zone op aarde met een kenmerkend klimaat, ontstaan door de algemene luchtcirculatie en de stand van de zon. Voorbeelden zijn de tropen, de woestijngordel en de gematigde breedten.

Het aantal inwoners per vierkante kilometer in een gebied. Het getal laat zien hoe dicht een gebied bewoond is en wordt berekend door het inwonertal te delen door de oppervlakte.

De manier waarop de bevolking over een gebied verdeeld is, bijvoorbeeld gelijkmatig verspreid of geconcentreerd in steden en kustgebieden. Reliëf, klimaat, werk en water spelen hierbij een grote rol.

Een grafiek die de bevolking verdeelt naar leeftijd en geslacht. De vorm laat zien of een land een jonge, groeiende bevolking heeft of juist een vergrijzende bevolking.

Het aantal levend geboren kinderen per duizend inwoners per jaar. Samen met het sterftecijfer bepaalt het of een bevolking groeit of krimpt.

Het aantal sterfgevallen per duizend inwoners per jaar. Het verschil met het geboortecijfer bepaalt de natuurlijke bevolkingsgroei of -krimp.

De groei of krimp van een bevolking die alleen door geboorte en sterfte wordt veroorzaakt. Migratie wordt hierbij buiten beschouwing gelaten.

Het verplaatsen van mensen naar een andere woonplaats, binnen een land of over de grens. Redenen zijn vaak werk, veiligheid, familie of betere leefomstandigheden.

Een omstandigheid in het herkomstgebied die mensen wegduwt, zoals werkloosheid, oorlog, droogte of gebrek aan grond. Deze factoren maken vertrek aantrekkelijk of noodzakelijk.

Een omstandigheid in het bestemmingsgebied die mensen aantrekt, zoals werk, veiligheid, onderwijs of een hogere levensstandaard. Deze factoren maken verhuizen naar dat gebied aantrekkelijk.

Het proces waarbij het aandeel van de bevolking dat in steden woont toeneemt. Oorzaken zijn onder meer werkgelegenheid in de stad en mechanisatie van de landbouw op het platteland.

Een stad met meer dan tien miljoen inwoners. Zulke steden groeien vaak snel in ontwikkelingslanden en kampen met problemen als verkeersdrukte, huisvesting en luchtvervuiling.

De toename van het aandeel ouderen in de bevolking. Dit gebeurt wanneer mensen langer leven en er minder kinderen worden geboren, waardoor de druk op zorg en pensioenen stijgt.

Een land met gemiddeld een laag inkomen, beperkte industrie en minder goede voorzieningen op het gebied van onderwijs en gezondheid. Het welzijn en de economie zijn er vaak nog in opbouw.

Het bruto nationaal product van een land gedeeld door het aantal inwoners. Het getal geeft een ruwe indruk van de welvaart per persoon, maar zegt weinig over de verdeling ervan.

Een ruimtelijk model waarin rijke, machtige centra tegenover armere, afhankelijke periferieën staan. Het centrum trekt kapitaal en arbeid aan, terwijl de periferie grondstoffen en arbeid levert.

Het proces waarbij contacten en handel tussen landen steeds intensiever worden door betere transport- en communicatiemiddelen. Productie en afzet raken daardoor over de hele wereld verspreid.

Een bedrijf dat in meerdere landen vestigingen heeft en wereldwijd produceert of verkoopt. Zulke bedrijven kiezen vestigingsplaatsen op basis van lonen, belastingen en bereikbaarheid.

Ontwikkeling die voorziet in de behoeften van nu zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties aan te tasten. Er wordt gezocht naar een evenwicht tussen economie, milieu en samenleving.

De oppervlakte land en water die nodig is om iemands levensstijl aan grondstoffen en ruimte te voorzien en het afval te verwerken. Het getal maakt beslag op de aarde zichtbaar.

Alle maatregelen om water veilig te houden en te gebruiken, zoals dijken, gemalen, stuwen en waterberging. In laaggelegen landen is het essentieel tegen overstromingen en voor voldoende zoet water.

Het hele gebied waarvan het water via één hoofdrivier of riviersysteem wordt afgevoerd. Regen die binnen de waterscheiding valt, komt uiteindelijk in dezelfde rivier terecht.

Een stuk land dat is ingepolderd en waarvan de waterstand kunstmatig wordt geregeld met dijken, sloten en gemalen. Het ligt vaak onder de zeespiegel en moet tegen water worden beschermd.