VMBO GL/TL Aardrijkskunde key terms

Plotselinge trilling van de aardkorst die ontstaat wanneer spanning in gesteenten langs een breuk vrijkomt. De kracht wordt gemeten op de schaal van Richter of de momentmagnitudeschaal.

De dunne, vaste buitenste laag van de aarde waarop wij leven. Ze bestaat uit oceanische korst (zwaar, dun) en continentale korst (licht, dik) en is gemiddeld 5 tot 70 kilometer dik.

Theorie die verklaart dat de lithosfeer in grote, bewegende schollen is verdeeld. Die platen drijven op de zachte mantel en schuiven langs, van elkaar af of naar elkaar toe, wat gebergten, aardbevingen en vulkanen veroorzaakt.

De zone waar twee aardplaten elkaar raken. Afhankelijk van de beweging ontstaan daar gebergten, breuken, vulkanen of zeebekkens. De meeste aardbevingen en vulkanen komen langs plaatgrenzen voor.

Plaatgrens waar twee platen naar elkaar toe bewegen. Bij oceanische korst die onder een andere plaat schuift, ontstaan een diepzeetrog, vulkanen en zware aardbevingen; bij botsing van continenten ontstaat een plooiingsgebergte.

Plaatgrens waar twee platen uit elkaar bewegen. In de oceaan ontstaat een mid-oceanische rug met nieuwe oceanische korst; op het land ontstaat een slenk of riftvallei met vulkanisme.

Plaatgrens waar twee platen langs elkaar schuiven zonder dat er korst verdwijnt of bijkomt. De wrijving veroorzaakt zware, ondiepe aardbevingen, zoals bij de San Andreasbreuk.

Het proces waarbij een zwaardere oceanische plaat onder een lichtere continentale of oceanische plaat schuift en in de mantel verdwijnt. Hierbij ontstaan een diepzeetrog, een vulkaanboog en sterke aardbevingen.

Een scheur of zwakke zone in de aardkorst waar gesteenten langs elkaar bewegen. Spanning bouwt zich op tot het gesteente plotseling breekt, waardoor een aardbeving ontstaat.

Het punt aan het aardoppervlak loodrecht boven de plek waar een aardbeving ontstaat (het hypocentrum). De schade is meestal het grootst rond het epicentrum en neemt met de afstand af.

Een lange golf in de oceaan, meestal veroorzaakt door een zeebeving of aardverschuiving onder water. Op open zee is de golf laag, maar bij de kust wordt hij hoog en richt hij grote schade aan.

Een opening in de aardkorst waar magma, as en gassen naar buiten komen. Vulkanen ontstaan vooral bij convergente en divergente plaatgrenzen en bij hotspots, waar een mantelpluim door de korst prikt.

Gesmolten gesteente onder het aardoppervlak. Zodra magma bij een vulkaanuitbarsting naar buiten komt en gas verliest, heet het lava; magma is lichter dan vast gesteente en stijgt daarom op.

Een vaste, zeer hete plek in de mantel waar een mantelpluim door de aardkorst heen brandt. Doordat de plaat eroverheen schuift, ontstaat een rij vulkanen, zoals op Hawaï.

Het uiteenvallen of oplossen van gesteente ter plaatse door weer, water, temperatuurwisselingen, planten of chemicaliën. Het materiaal wordt afgebroken maar niet verplaatst; dat gebeurt pas bij erosie.

Het afschuren en wegvoeren van gesteente en bodemmateriaal door stromend water, wind, ijs of golven. Erosie vormt dalen, kliffen en zandduinen en levert het materiaal voor sedimentatie.

Het neerslaan en afzetten van los materiaal (zand, klei, grind) op een plek waar water, wind of ijs zijn kracht verliest. Laag na laag ontstaan sedimentgesteenten zoals zandsteen en kleisteen.

Gesteente dat is gevormd uit afgezet materiaal dat onder druk en met mineralen is samengekit. Kalksteen, zandsteen en kleisteen zijn voorbeelden; vaak zijn er fossielen in te vinden.

Het voortdurende proces waarbij gesteente verandert van de ene soort in de andere door verwering, erosie, sedimentatie, druk, warmte en smelten. Stollings-, sediment- en metamorfe gesteenten gaan zo in elkaar over.

Een natuurlijke waterloop die van hoog naar laag stroomt en onderweg water, zand en klei vervoert. Bovenloop, middenloop en benedenloop hebben elk eigen erosie- en sedimentatieprocessen en landschapsvormen.

Het hele gebied waarvan al het regen- en smeltwater via zijrivieren naar één hoofdrivier stroomt. De grens tussen twee stroomgebieden heet de waterscheiding en ligt meestal op hoge gronden.

Een driehoekig stuk land aan de monding van een rivier, opgebouwd uit fijn sediment dat de rivier daar afzet. Een delta ontstaat alleen als de zee zwak is en het sediment niet direct wordt weggespoeld.

Het gemiddelde weer in een gebied over een lange periode, meestal dertig jaar. Klimaat wordt bepaald door breedteligging, hoogteligging, afstand tot zee, zeestromen en windrichting.

De toestand van de dampkring op één bepaald moment en op één bepaalde plek: temperatuur, neerslag, wind en bewolking. Het weer verandert voortdurend, terwijl klimaat een langjarig gemiddelde is.

De afstand van een plaats tot de evenaar, uitgedrukt in graden noorder- of zuiderbreedte. Hoe hoger de breedte, hoe schuiner de zonnestralen invallen en hoe kouder het gemiddeld is.

Klimaat rond de evenaar met hoge temperaturen het hele jaar en veel neerslag, verdeeld over een nat en een droog seizoen. Het ontstaat door de bijna loodrechte zonnestralen en de stijgende, vochtige lucht.

Een wind die halfjaarlijks van richting wisselt door het verschil in opwarming tussen land en zee. In Azië brengt de zomermoesson zware regen en de wintermoesson droog, aflandig weer.

Een langdurig tekort aan neerslag waardoor bodem, gewassen en waterreservoirs uitdrogen. Droogte kan tijdelijk zijn (seizoensdroogte) of structureel in woestijngebieden met minder dan 250 mm regen per jaar.

Het uitbreiden van woestijnen en het vruchtbaarheidsverlies van land aan de rand van droge gebieden. Oorzaken zijn droogte, overbegrazing, ontbossing en te intensief gebruik van de bodem.

Een grote, min of meer vaste stroming van zeewater door verschillen in temperatuur, zoutgehalte en wind. Warme zeestromen verwarmen kustgebieden, koude stromen koelen ze en beïnvloeden de neerslag.

Het gemiddelde aantal inwoners per vierkante kilometer in een gebied. Een hoge dichtheid wijst op veel mensen per oppervlakte, maar zegt niets over de verdeling binnen dat gebied.

De manier waarop inwoners over een gebied verdeeld zijn: gelijkmatig of juist geconcentreerd in steden en langs kusten. Reliëf, klimaat, vruchtbare grond en werkgelegenheid bepalen die spreiding sterk.

Het verplaatsen van mensen naar een andere woonplaats voor langere tijd. Pushfactoren zoals armoede of oorlog duwen mensen weg, pullfactoren zoals werk en veiligheid trekken hen naar een nieuw gebied.

Het groeien van het aandeel van de bevolking dat in steden woont. Oorzaken zijn natuurlijke groei, migratie van het platteland naar de stad en de uitbreiding van stedelijke gebieden.

Een gebied waar de bevolking afneemt doordat jongeren wegtrekken en er weinig kinderen worden geboren. Gevolgen zijn leegstand, sluiting van voorzieningen en vergrijzing van de achterblijvers.

De toename van het aandeel ouderen in de bevolking door een langere levensverwachting en een laag geboortecijfer. Dit leidt tot meer zorgvraag en een kleinere beroepsbevolking.

Ontwikkeling die voorziet in de behoeften van nu zonder de kansen van toekomstige generaties te beperken. Daarbij wordt rekening gehouden met economische groei, sociale rechtvaardigheid en het milieu.

De oppervlakte land en water die nodig is om te voorzien in iemands consumptie en om afval te verwerken, uitgedrukt in mondiale hectares. Een grote voetafdruk betekent veel beslag op natuurlijke hulpbronnen.

Het toenemende wereldwijde verkeer van goederen, geld, mensen en informatie. Door betere transport- en communicatietechnologie raken economieën en culturen sterker met elkaar verbonden.

De verdeling van productiestappen over verschillende landen, waarbij elk land doet waar het relatief goed en goedkoop in is. Dit leidt tot wereldwijde productieketens en veel transport van onderdelen.

De overgang van fossiele brandstoffen zoals olie, gas en steenkool naar hernieuwbare energie zoals zon, wind en water. Doel is de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en het klimaat te beschermen.

Het natuurlijke proces waarbij broeikasgassen in de dampkring warmte van het aardoppervlak vasthouden. Door menselijke uitstoot versterkt dit effect, waardoor de gemiddelde temperatuur op aarde stijgt.