Column met een dubbele bodem: houding van de schrijver
Een vmbo-gl/tl leerling leest in het examen een column van 320 woorden uit een Britse krant. De column begint zo: 'Great news: our school has decided that lessons will now start at 7.15. Nothing says we care about teenagers quite like asking them to get up at half past five.' Daarna noemt de schrijver drie gevolgen: minder slaap, meer afwezigheid in de eerste twee lesuren en een lerarentekort dat er niet kleiner op wordt. De laatste zin luidt: 'I'm sure the extra fifteen minutes will do wonders.' Bij de vraag 'Wat is de houding van de schrijver tegenover het nieuwe rooster?' staan drie antwoorden: A enthousiast, B kritisch, C neutraal. De leerling kiest A, omdat 'great' en 'do wonders' positief klinken. Hij twijfelt nu en heeft nog vier minuten voor deze vraag.
1. Welk antwoord is juist? Onderbouw met drie aanwijzingen uit de column en leg uit waarom de leerling op het verkeerde spoor zat.
Read the worked answer
Juist is B (kritisch). Drie aanwijzingen:
- 'Nothing says we care about teenagers quite like asking them to get up at half past five' is overdreven sarcasme: de schrijver zegt het tegenovergestelde van wat hij bedoelt.
- De drie gevolgen die hij noemt (minder slaap, meer afwezigheid, lerarentekort) zijn allemaal negatief. Een enthousiaste schrijver zou voordelen opsommen.
- 'I'm sure the extra fifteen minutes will do wonders' is ironisch: vijftien minuten extra lossen niets op, en 'do wonders' staat in schril contrast met de negatieve opsomming erboven.
De leerling plakt zijn antwoord op twee losse woorden ('great', 'do wonders') en negeert de rest van de alinea. Bij een column moet je je afvragen: wat vindt de schrijver écht? Het signaal is niet het positieve woord op zich, maar de botsing tussen dat woord en de negatieve feiten eromheen. Klinkt één woord positief maar is de hele tekst negatief, dan wint de hele tekst. Bovendien: 'great news' aan het begin van een opsomming van nadelen is precies de opener die columnisten gebruiken om hun lezer te laten grinniken.
2. Stel dat je tijdens het examen twijfelt tussen 'kritisch' en 'neutraal'. Welke twee controles kosten je minder dan een minuut en geven uitsluitsel?
Read the worked answer
Controle 1: staan er feiten of ook oordelen? Een neutrale schrijver noemt wat er gebeurt. Deze schrijver noemt gevolgen met een duidelijke lading: 'minder slaap', 'meer afwezigheid', 'lerarentekort dat er niet kleiner op wordt'. Dat zijn keuzes, geen neutrale opsomming.
Controle 2: wat doet de laatste zin? Een neutrale schrijver sluit af met een feit of een citaat. Deze schrijver sluit af met sarcasme ('will do wonders'), waarmee hij zijn oordeel nog eens extra op scherp zet.
Vuistregel bij twijfel tussen neutraal en kritisch: neutraal bevat geen geladen bijvoeglijke naamwoorden, geen sarcasme en geen overdrijving. Hier staan minstens vier geladen keuzes in vijf zinnen, dus 'neutraal' valt af. Handige zelfcheck: 'Zou deze schrijver dezelfde woorden gebruiken als hij het rooster een goed idee vond?' Zo nee, dan is het antwoord kritisch, ook al staat er een positief woord in.
3. Stel dat de examenvraag niet over de houding ging, maar over het doel van de schrijver ('Wat wil de schrijver met deze column bereiken?'). Waarom is het antwoord dan anders, en welk bewijs gebruik je dan?
Read the worked answer
Houding en doel zijn twee verschillende vragen. Bij houding kijk je naar de toon: is de schrijver positief, negatief of neutraal? Bij doel kijk je naar wat de schrijver bij de lezer wil bereiken: informeren, overtuigen, amuseren of laten handelen.
Deze column wil de lezer overtuigen dat het nieuwe rooster een slecht idee is (en hoopt waarschijnlijk dat lezers of de schoolleiding zich ertegen uitspreken). Bewijs daarvoor is anders van aard dan bij de houdingsvraag:
- sarcasme en overdrijving ('Great news', 'do wonders') werken als overtuigingsmiddel;
- de opsomming van negatieve gevolgen is een argument, geen neutrale opsomming;
- de schrijver richt zich tot een 'wij' die de school en de leerlingen samen omvat, waardoor de lezer zich aangesproken voelt.
Het juiste antwoord zou dus iets zijn als 'de lezer laten inzien dat het nieuwe rooster slecht is', niet 'informatie geven over het rooster'. Dezelfde tekstsignalen, een andere vraag: bij een doelvraag vertaal je de signalen naar een bedoeling, bij een houdingsvraag naar een toon.