Informatietechnologie VMBO GL/TL cheat sheet

Onderzoekscyclus: hoofdvraag → deelvragen → bronnen selecteren → gegevens verzamelen → analyseren → conclusie → evaluatie; elke deelvraag is meetbaar en draagt bij aan de hoofdvraag.

Bronbeoordeling op vijf punten: auteur/betrouwbaarheid, publicatiedatum, doel en doelgroep, onderbouwing met bewijs, en controleerbaarheid door een tweede bron.

Programma van eisen: harde eisen zijn verplicht (must), wensen zijn optioneel (nice-to-have); randvoorwaarden zijn beperkingen zoals tijd, budget, wetgeving en beschikbare techniek.

Ontwerpproces: programma van eisen → ideeën/schetsen → keuze met argumenten → prototype → testen met gebruikers → bijstellen → eindproduct en evaluatie.

Stroomdiagramsymbolen: ovaal = begin/eind, rechthoek = proces, ruit = beslissing, parallellogram = invoer/uitvoer, pijl = volgorde van stappen.

Een model is een vereenvoudigde weergave van de werkelijkheid met invoer, variabelen, aannames en uitvoer; een model voorspelt of verklaart, maar is nooit de werkelijkheid zelf.

Testcase bestaat uit invoer, verwachte uitvoer en werkelijke uitvoer; een geslaagde test betekent dat verwacht en werkelijk gelijk zijn, niet dat alle fouten weg zijn.

Samenwerken: leg taken, rollen, deadline en bestandsnamen vast; gebruik versiebeheer of duidelijke versienummers zodat wijzigingen traceerbaar zijn.

Presenteren: bepaal doelgroep en boodschap, kies structuur (inleiding–kern–conclusie), onderbouw met bronnen en stem beeld en tekst af op de doelgroep.

Binair stelsel is basis 2 met de cijfers 0 en 1; 1011₂ = 8 + 0 + 2 + 1 = 11₁₀; 1 byte = 8 bits.

Geheugeneenheden: 1 kB = 1000 byte (SI) en 1 KiB = 1024 byte; in veel lesmethodes wordt 1 kB = 1024 byte gebruikt, dus vermeld altijd welke afspraak geldt.

RAM is vluchtig werkgeheugen en raakt leeg zonder stroom; ROM en SSD/HDD zijn niet-vluchtig; de CPU voert instructies uit en werkt samen met RAM en opslag via de bus.

Invoer, uitvoer en verwerking: toetsenbord en sensor zijn invoer, beeldscherm en printer zijn uitvoer, CPU en geheugen zijn interne verwerking.

Netwerktypen: LAN binnen één gebouw, WAN over grote afstand, internet als wereldwijd netwerk van netwerken; een router verbindt verschillende netwerken.

IPv4-adres bestaat uit vier getallen van 0 tot 255; DHCP deelt automatisch IP-adressen uit; DNS vertaalt een domeinnaam zoals school.nl naar een IP-adres.

Protocollen: TCP/IP voor transport en adressering, HTTP(S) voor webverkeer, SMTP voor e-mail verzenden, FTP voor bestandsoverdracht.

Client-server: de client vraagt, de server levert; peer-to-peer: apparaten leveren rechtstreeks aan elkaar zonder centrale server.

Een MAC-adres is een hardwareadres van 48 bits, meestal geschreven als 12 hexadecimale cijfers; een switch gebruikt MAC-adressen binnen een lokaal netwerk.

Data zijn ruwe feiten (getallen, tekst, metingen); informatie is data met betekenis in een context; een database slaat data gestructureerd op.

Relationele database: tabel = onderwerp, record/rij = één exemplaar, veld/kolom = eigenschap; de primaire sleutel is uniek en mag niet leeg zijn.

Een foreign key verwijst naar de primaire sleutel van een andere tabel en legt een relatie; bij veel-op-veel is een koppeltabel met twee foreign keys nodig.

SQL-basis: SELECT kolommen FROM tabel WHERE voorwaarde ORDER BY kolom; COUNT(*) telt rijen, SUM telt waarden op, AVG berekent het gemiddelde.

SQL-filters: AND, OR en NOT combineren voorwaarden; vergelijkingsoperatoren zijn =, <>, >, <, >=, <=; LIKE '%tekst%' zoekt een deel van een tekst.

Steekproef en populatie: de populatie is de hele groep, de steekproef is het deel dat je onderzoekt; een representatieve steekproef lijkt op de populatie qua relevante kenmerken.

Spreadsheet: relatieve celverwijzing A1 verschuift bij kopiëren, absolute celverwijzing $A$1 blijft vast; ALS(voorwaarde; dan; anders) kiest tussen twee uitkomsten.

Grafiekkeuze: staafdiagram voor vergelijken van categorieën, lijndiagram voor verloop in de tijd, cirkeldiagram voor delen van een geheel, spreidingsdiagram voor samenhang tussen twee variabelen.

Privacybeginselen: doelbinding, dataminimalisatie, opslagbeperking en transparantie; anonimiseren maakt herleiding tot een persoon onmogelijk, pseudonimiseren vervangt persoonsgegevens door een pseudoniem.

Variabele: een naam voor een waarde in het geheugen; datatypen zijn onder andere integer (geheel getal), float (kommagetal), string (tekst) en boolean (waar/onwaar).

Besturingsstructuren: sequentie (achter elkaar), selectie (if/else) en iteratie (for/while); elke lus heeft een stopvoorwaarde nodig om een oneindige lus te voorkomen.

For-lus: geschikt als het aantal herhalingen vooraf bekend is; while-lus: geschikt als herhaling doorgaat zolang een voorwaarde waar is.

Functie of procedure: heeft een naam, eventueel invoerparameters en eventueel een retourwaarde; voordeel is hergebruik en overzichtelijkheid.

Lijst/array: verzameling waarden met een index; in talen zoals Python, JavaScript en Java begint de index bij 0, dus lijst[0] is het eerste element.

Algoritme: eindige reeks ondubbelzinnige stappen met invoer, uitvoer en een eindtoestand; eigenschappen zijn eindig, bepaald en uitvoerbaar.

Computationeel denken: decompositie (opdelen), patroonherkenning, abstractie (weglaten van details) en algoritme (stappen ontwerpen).

Zoeken: lineair zoeken bekijkt items één voor één en is O(n); binair zoeken werkt alleen op een gesorteerde lijst en is O(log n).

Debuggen: lees de foutmelding met regelnummer, gebruik breakpoints en stap door de code, controleer variabelewaarden en test met kleine invoer.

Informatiebeveiliging kent drie doelen: vertrouwelijkheid (alleen bevoegden lezen), integriteit (gegevens kloppen en zijn niet ongewijzigd) en beschikbaarheid (toegankelijk wanneer nodig).

Sterk wachtwoord: lang, uniek per account, geen persoonsgegevens, en bij voorkeur een wachtwoordmanager; tweefactorauthenticatie voegt een tweede factor toe naast het wachtwoord.

Phishing herkennen: afzenderadres controleren, links niet blind aanklikken, urgentie of vreemde taal als signaal zien, en verdachte berichten melden bij de organisatie.

Malwaretypen: virus hecht zich aan bestanden, worm verspreidt zichzelf, trojan doet zich voor als nuttig, ransomware versleutelt bestanden en eist losgeld, spyware spioneert.

Versleuteling: symmetrisch gebruikt één sleutel voor slot en sleutel; asymmetrisch gebruikt een publieke sleutel om te versleutelen en een private sleutel om te ontsleutelen; HTTPS gebruikt TLS.

Firewall filtert netwerkverkeer op regels; VPN maakt een versleutelde verbinding waardoor verkeer moeilijker af te luisteren is.

Back-up 3-2-1: minimaal 3 kopieën, op 2 verschillende media, waarvan 1 op een andere locatie; een back-up is pas betrouwbaar als terugzetten is getest.

AVG/GDPR: recht op inzage, correctie en verwijdering; een datalek met risico voor personen meld je binnen 72 uur bij de Autoriteit Persoonsgegevens.

Risico = kans × impact; maatregelen zijn technisch (firewall, encryptie), organisatorisch (procedures, training) of juridisch (verwerkersovereenkomst, privacybeleid).

Ethische afweging bij IT: autonomie (keuzevrijheid), rechtvaardigheid (gelijke behandeling), niet schaden en privacy; benoem belanghebbenden en mogelijke gevolgen.

Auteursrecht: de maker heeft recht op openbaarmaking en verveelvoudiging; software, muziek, tekst en afbeeldingen zijn automatisch beschermd, tenzij anders is afgesproken.

Creative Commons-licenties: BY = naamsvermelding, NC = niet-commercieel, ND = geen afgeleide werken, SA = gelijk delen onder dezelfde licentie.

Digital divide: verschil in toegang tot technologie, digitale vaardigheden en daadwerkelijk gebruik; dit kan leiden tot ongelijke kansen in onderwijs en werk.

Automatisering en AI veranderen taken en beroepen: routinetaken verdwijnen vaker, taken met oordeel en communicatie blijven; nieuwe beroepen ontstaan rond data, beveiliging en ondersteuning.

AI-bias: als trainingsdata eenzijdig zijn, kan een model vooroordelen reproduceren; controleer op representativiteit, transparantie en menselijke verantwoordelijkheid.

Duurzaamheid: datacenters en apparaten gebruiken energie en grondstoffen; e-waste ontstaat bij afdanken van elektronica en hoort bij gescheiden inzameling, niet bij restafval.

Beroepen in de IT: helpdeskmedewerker, netwerkbeheerder, softwareontwikkelaar, data-analist en securityspecialist; elk beroep vraagt eigen kennis, vaardigheden en verantwoordelijkheden.

Platformmacht en netneutraliteit: grote platforms bepalen mede wat gebruikers zien; netneutraliteit betekent dat internetproviders verkeer niet zomaar mogen bevoordelen of blokkeren.