De twaalfjarige verteller die zijn vader mooier maakt
Vwo 5 bespreekt een roman waarin een twaalfjarige ik-verteller vertelt over de scheiding van zijn ouders. Op pagina 34 zegt hij over zijn vader: 'Hij kwam elke zondag, altijd, geen enkele keer overgeslagen.' Op pagina 12 staat dat de vader twee maanden wegbleef en dat de moeder dat tegen de buurvrouw 'drukte op het werk' noemde. Leerling A concludeert: 'De verteller liegt, dus je kunt hem nergens vertrouwen; het boek zegt dan ook weinig.' Leerling B werpt tegen: 'Hij is twaalf en hij begrijpt niet wat er gebeurt, dus je moet hem juist wél vertrouwen.' De klas is verdeeld: vier leerlingen willen er een debat van maken, de rest wil uitleg. Het boek is nog niet uit; de afloop mag dus niet als argument worden gebruikt. De docent moet beide reacties beoordelen en de discussie verder helpen zonder de interpretatie voor te zeggen.
1. Beoordeel beide redeneringen: welke denkstap is in elk geval problematisch, en wat zou je als docent moeten terughalen?
Read the worked answer
Leerling A maakt een veelvoorkomende denkfout: hij verwart de constatering dat de verteller de feiten tegenspreekt met de conclusie dat de verteller waardeloos is. Die tegenspraak is juist het materiaal. De lezer weet meer dan het personage, en er ontstaat een spanning tussen wat de jongen vertelt en wat hij kan verdragen. Dat is geen fout in het boek maar een effect dat je kunt duiden. De stap die je moet terughalen is dus: van 'hij liegt' naar 'waarom vertelt hij dit zo?'.
Leerling B maakt een subtielere fout: hij leidt uit de leeftijd van de verteller een vrijbrief af. Dat de verteller twaalf is, verklaart waarom hij het zo voorstelt, maar zegt niets over de vraag wat de tekst met die voorstelling doet. Dezelfde onbetrouwbaarheid kan ontkenning uitdrukken, of ironie, of zelfbescherming; de leeftijd beslist dat niet, de tekst doet dat.
Als docent zou ik beide reacties serieus nemen en de vraag verplaatsen van 'kun je hem vertrouwen?' naar 'wat doet deze zelftegenspraak met jou als lezer, en waar zie je dat nog meer?' Zo blijft de interpretatie open en wordt ze wel toetsbaar.
2. Formuleer twee criteria waarmee je in deze klas een interpretatie als verdedigbaar beoordeelt, en pas ze toe op de conclusie van leerling A.
Read the worked answer
Criterium 1: de interpretatie verwijst naar concrete tekstgegevens, liefst naar formuleringen en niet alleen naar gebeurtenissen. Criterium 2: de interpretatie is coherent, dat wil zeggen dat ze meerdere gegevens tegelijk verklaart en niet één zin uitlicht terwijl de rest van de tekst er niet mee te rijmen valt. Een derde, strenger criterium is weerlegbaarheid: een goede interpretatie kun je met andere passages tegenspreken, en dan moet de lezer laten zien waarom hij toch overeind blijft.
Toegepast op leerling A: hij doet het eerste goed. Hij citeert pagina 34 tegenover pagina 12, en dat is precies wat je wil. Maar op het tweede criterium zakt hij weg. Zijn conclusie dat het boek 'dan ook weinig zegt' verklaart alleen de tegenstrijdigheid zelf en laat de rest van de tekst onbenut; bovendien is de conclusie nauwelijks weerlegbaar, want ze beweert in feite dat er niets te interpreteren valt. Je zou hem dus complimenteren met het bewijs en hem vervolgens vragen: welke drie andere passages worden begrijpelijker als we aannemen dat de jongen zijn vader mooier maakt dan hij was?
3. Welk tekstueel gegeven zou je leerlingen laten zoeken om de these te onderbouwen dat de ontkenning een overlevingsstrategie van de verteller is? Noem drie soorten aanwijzingen en leg uit wat ze bewijzen.
Read the worked answer
Ten eerste herhalingen en absolute ontkenningen: altijd, nooit, geen enkele keer. Die formuleringen zijn verdacht omdat ze de twijfel wegpraten; hoe stelliger de jongen is, hoe zichtbaarder wordt wat hij niet onder ogen wil zien. Ten tweede de plekken waar de informatie weglekt: de buurvrouw die iets hoort, de moeder die iets moet uitleggen, de jongen die een detail niet snapt maar wel meldt. Daar spreekt de werkelijkheid door zijn verslag heen, en kan de leerling laten zien dat de verteller niet zozeer liegt als wel wegkijkt. Ten derde verschuivingen in verteltempo en tijd: periodes die in één zin worden afgedaan terwijl een onbenullig detail een halve pagina krijgt. Dat verraadt waar de aandacht van de jongen wel en niet naartoe kan.
Die drie soorten aanwijzingen samen maken de these toetsbaar: de leerling moet niet alleen zeggen dat de verteller ontkent, maar aanwijzen met welke woorden de tekst die ontkenning zichtbaar maakt. Wie alleen de tegenstrijdigheid noemt, heeft het feit; wie de formulering analyseert, heeft de interpretatie.