VWO Literatuur flashcards

31 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.

Vertelperspectief

De positie van waaruit een verhaal wordt verteld, bijvoorbeeld auctoriaal (alwetende verteller), ik-perspectief of personale vertelling. Bepaalt welke informatie de lezer krijgt en hoe betrouwbaar die is.

Verteltijd versus vertelde tijd

Verteltijd is het aantal pagina's of regels dat de vertelling kost; vertelde tijd is de tijdsduur van de gebeurtenissen in het verhaal. Het verschil bepaalt het tempo en de mate van versnelling of vertraging.

Motief

Een terugkerend, betekenisvol element in een literaire tekst, zoals een voorwerp, handeling, kleur of situatie. Motieven ondersteunen het thema en geven structuur aan het verhaal.

Thema

De abstracte, centrale kwestie waarover een literaire tekst gaat, bijvoorbeeld schuld, verlies of identiteit. Het thema wordt concreet gemaakt via motieven, personages en gebeurtenissen.

Enjambement

Het doorlopen van een zin of zinsdeel over het einde van een versregel, waardoor de lezer doorleest naar de volgende regel. Het kan spanning of nadruk creëren en het ritme beïnvloeden.

Cesuur

Een bewuste pauze binnen een versregel, vaak in het midden, gemarkeerd door de syntactische structuur of het metrum. De cesuur verdeelt de regel in kleinere ritmische eenheden.

Rijmschema

De vaste ordening van rijmklanken aan het einde van versregels, aangeduid met letters: gepaard (aabb), gekruist (abab) of omarmend (abba). Het schema draagt bij aan de klankstructuur van een gedicht.

Jambe

Een versvoet van twee lettergrepen met de klemtoon op de tweede, onbeklemtoonde lettergreep, zoals in 'be-GIN'. Het jambische metrum is het meest gangbare in de Nederlandse poëzie.

Rederijkers

Leden van letterkundige kamers in de late Middeleeuwen en zestiende eeuw, die toneelstukken, refreinen en gedichten schreven volgens vaste regels. Hun werk markeert een overgang naar bewuste literaire vormgeving.

Gouden Eeuw literatuur

Periode in de zeventiende-eeuwse Nederlandse letterkunde met bloei van toneel, emblematiek en dichtkunst, onder anderen Vondel en Hooft. Kenmerkend zijn classicistische regels, retorica en maatschappelijke betrokkenheid.

Verlichting

Achttiende-eeuwse stroming die rede, onderwijs en maatschappelijke verbetering centraal stelt. In de Nederlandse literatuur uit zich dat in spectatoriale tijdschriften, leerdichten en het opkomende burgerlijke proza.

Romantiek

Negentiende-eeuwse stroming met nadruk op gevoel, verbeelding, individu en verheerlijking van de natuur. In Nederland is de stroming minder uitgesproken dan elders, met name zichtbaar in lyriek en historische romans.

Tachtigers

Groep jonge schrijvers rond 1880 die zich afzetten tegen de domineespoëzie, met als kernpunt 'kunst om de kunst' en individuele expressie. Kloos, Gorter en Van Deyssel behoren tot de bekendste vertegenwoordigers.

Naturalisme

Literaire stroming rond 1880 die de werkelijkheid wetenschappelijk en deterministisch wil weergeven. Menselijk gedrag wordt verklaard uit erfelijkheid, milieu en omstandigheden, vaak met sombere uitkomsten.

Forum-beweging

Groep schrijvers rond het tijdschrift Forum in de jaren dertig, die vorm en inhoud als onlosmakelijk verbonden beschouwden en zich afzetten tegen estheticisme. Ter Braak en Du Perron zijn kernfiguren.

Vijftigers

Naoorlogse experimentele dichters die traditionele vorm en rijm loslaten en met taal, beeld en typografie experimenteren. De beweging rond tijdschrift Cobra en later de Vijftigers vernieuwde de Nederlandse poëzie.

Auctoriale verteller

Een alwetende verteller die buiten het verhaal staat en commentaar kan geven op personages en gebeurtenissen. De lezer krijgt toegang tot gedachten van meerdere personages tegelijk.

Ik-vertelling

Een vertelvorm waarin een personage zelf het verhaal vertelt, vaak in de eerste persoon. De lezer ziet alleen wat dit personage weet en kan, waardoor betrouwbaarheid een interpretatiekwestie wordt.

Personale vertelling

Een vertelwijze waarbij de verteller zich beperkt tot het perspectief van één personage, zonder alwetendheid. Gedachten van andere personages blijven onbekend, wat spanning en interpretatieruimte oplevert.

Vrije indirecte rede

Weergave van gedachten of uitspraken van een personage zonder aanhalingstekens of inleidende werkwoorden, in de derde persoon. Het creëert nabijheid en vervaagt de grens tussen verteller en personage.

Open plek

Een bewust oningevulde informatie-eenheid in een literaire tekst, die de lezer zelf moet invullen. Open plekken stimuleren actief lezen en maken meerdere interpretaties mogelijk.

Intertekstualiteit

Het verschijnsel dat een tekst verwijst naar, citeert uit of voortbouwt op andere teksten. Herkenning van zulke verwijzingen verdiept de interpretatie en plaatst het werk in een literaire traditie.

Allegorie

Een tekst of beeld waarbij de concrete laag systematisch verwijst naar een abstracte, tweede betekenislaag. Elk element heeft een vaste symbolische tegenhanger, zoals in middeleeuwse moraliteiten.

Emblematiek

Zeventiende-eeuwse combinatie van een motto, een prent en een verklarend gedicht, bedoeld als morele les. Het genre is kenmerkend voor de Nederlandse Gouden Eeuw en verbindt beeld en tekst.

Klassieke tragedie

Toneelvorm gebaseerd op Griekse regels, met eenheid van tijd, plaats en handeling en een hoofdpersoon die door een fout ten val komt. In Nederland navolging door onder anderen Vondel.

Bildungsroman

Roman over de ontwikkeling en rijpwording van een hoofdpersoon, van jeugd naar volwassenheid. De gebeurtenissen zijn gerangschikt als leerproces, met een duidelijke verandering in karakter of inzicht.

Historische roman

Roman die een verleden tijdperk tot decor neemt en historische feiten verweeft met fictieve personages. Het genre beleefde in Nederland een bloei in de negentiende eeuw.

Leesdossier

Verzameling van verwerkingsopdrachten, analyses en reflecties over gelezen literaire werken, opgebouwd gedurende de bovenbouw. Het dossier vormt de basis voor het mondeling literatuurgesprek.

Literatuurgesprek

Mondelinge toetsvorm waarin de kandidaat over gelezen werken in gesprek gaat met de docent. Beoordeeld worden inhoudelijke kennis, interpretatie, onderbouwing en het vermogen tot literaire oordeelsvorming.

Literaire competentie

Het vermogen om literaire teksten te begrijpen, te interpreteren en te waarderen op basis van kennis, ervaring en vaardigheid. Het ontwikkelt zich door breed en herhaald lezen en door reflectie op het eigene oordeel.

Stroming

Een groep literaire werken uit een bepaalde periode met gedeelde kenmerken, opvattingen en vormgeving. Stromingen helpen bij het ordenen van literatuurgeschiedenis en bij het vergelijken van teksten.