VWO Literatuur key terms

Het proces waarin een leerling door lezen, analyseren en bespreken van literatuur een persoonlijke leesvaardigheid en smaak ontwikkelt en leert nadenken over wat literatuur voor hem betekent.

Het geheel van kennis, vaardigheden en houding waarmee een lezer een literaire tekst kan begrijpen, plaatsen in tradities en beoordelen; ontwikkelt zich in niveaus van oppervlakkig naar diep begrip.

Nauwkeurig lezen waarbij de aandacht gericht is op de tekst zelf: woordkeus, zinsbouw, beeldspraak, herhalingen en structuur, om van daaruit betekenis en effect te onderbouwen.

Een beargumenteerde verklaring van wat een tekst betekent, gebaseerd op aanwijzingen in de tekst en op kennis van context; meerdere interpretaties kunnen naast elkaar bestaan als ze tekstueel onderbouwd zijn.

Een onderbouwde uitspraak over de kwaliteit of waarde van een literaire tekst, waarbij criteria als originaliteit, samenhang, zeggingskracht en tijdsbeeld expliciet worden gemaakt.

Het geheel van teksten dat binnen een cultuur of onderwijs als belangrijk en representatief wordt beschouwd; de Nederlandse canon is een voorbeeld van een poging zo'n lijst vast te leggen.

De doorwerking van eerdere teksten, genres en conventies in nieuw werk; schrijvers verwijzen bewust of onbewust naar wat eerder is geschreven, waardoor literatuur in een keten staat.

Het verschijnsel dat een tekst verwijst naar, citeert uit of voortborduurt op andere teksten, bijvoorbeeld via parodie, citaat of hergebruik van een mythe.

Een terugkerend element in een tekst, zoals een voorwerp, handeling, beeld of situatie, dat door herhaling betekenis krijgt en thema's ondersteunt.

De centrale kwestie of levensvraag die een tekst verkent, bijvoorbeeld schuld, verlies of volwassen worden; het thema is abstracter dan de concrete gebeurtenissen.

Het gebruik van concrete beelden of voorwerpen die verwijzen naar iets abstracts, zoals een dood vogeltje dat vergankelijkheid oproept; de betekenis ontstaat uit de samenhang van de tekst.

Taalgebruik waarbij iets figuurlijk wordt uitgedrukt, zoals vergelijking, metafoor en personificatie; de lezer moet de letterlijke en figuurlijke laag van elkaar onderscheiden.

De positie van waaruit een verhaal wordt verteld, bijvoorbeeld ik-perspectief, personale verteller of auctoriale verteller; het perspectief bepaalt hoeveel en welke informatie de lezer krijgt.

De instantie die in een verhaal aan het woord is; deze kan zichtbaar of onzichtbaar zijn, betrouwbaar of onbetrouwbaar, en valt niet zonder meer samen met de auteur.

Het gezichtspunt van waaruit waarneming en kennis in een verhaal worden gepresenteerd; onderscheiden van de verteller, omdat de waarnemer en de vertelinstantie kunnen verschillen.

De persoon die een tekst heeft geschreven; in de literatuurwetenschap wordt deze onderscheiden van de verteller en van de impliciete auteur die uit de tekst naar voren komt.

Een figuur in een verhaal of toneelstuk, gekenmerkt door eigenschappen, verlangens en ontwikkeling; ronde personages zijn genuanceerd, vlakke personages eenvoudiger.

De verandering die een personage in de loop van een verhaal doormaakt, bijvoorbeeld van onwetend naar inzichtelijk, en die vaak samenhangt met het thema.

Het versnellen van de vertelde tijd ten opzichte van de verteltijd, bijvoorbeeld door een samenvatting van jaren in één zin; het tegenovergestelde is tijdvertraging.

De ruimte die een verhaal in beslag neemt in het boek, gemeten in bladzijden of regels; deze staat los van de tijdsduur van de gebeurtenissen zelf.

De tijdsduur die de gebeurtenissen in een verhaal in werkelijkheid zouden beslaan, bijvoorbeeld een dag, een jaar of een generatie.

De manier waarop een tekst is opgebouwd, bijvoorbeeld chronologisch, in flashbacks of in hoofdstukken met wisselende vertellers; structuur beïnvloedt de betekenis en het leesproces.

Het effect dat de lezer nieuwsgierig maakt naar wat komen gaat, opgeroepen door informatieachterstand, dreiging, tempo of cliffhangers.

Het geheel van kenmerkende keuzes in taalgebruik, zoals zinslengte, woordkeus, ritme en beeldspraak, waaraan een tekst of schrijver herkenbaar is.

Een categorie teksten met gemeenschappelijke kenmerken en conventies, zoals roman, novelle, gedicht, toneelstuk, thriller of historische roman.

Een omvangrijk verhalend prozawerk met meerdere personages, ontwikkelde gebeurtenissen en doorgaans een diepere thematiek; onderscheiden van de kortere novelle en het korte verhaal.

Een kort prozaverhaal van doorgaans enkele tientallen bladzijden, met één centrale gebeurtenis of ontwikkeling en weinig nevenlijnen.

Literatuur in versvorm, gekenmerkt door regelafbreking, ritme, klank en vaak beeldspraak; de betekenis komt sterk tot stand door de vorm.

Het doorlopen van een zin over het einde van een versregel heen, waardoor spanning of nadruk ontstaat op het eerste woord van de volgende regel.

Een literaire tekst geschreven om opgevoerd te worden, opgebouwd uit dialoog en regieaanwijzingen, met personages die in scènes en bedrijven handelen.

Een levensverhaal dat de schrijver over zichzelf vertelt; de grens met de autobiografische roman is vloeiend, omdat fictie en werkelijkheid bewust kunnen worden vermengd.

De beschrijving en periodisering van literaire ontwikkelingen in de tijd, met stromingen, sleutelteksten en maatschappelijke contexten die elkaar opvolgen en beïnvloeden.

Een groep schrijvers of kunstenaars die in een bepaalde periode verwante opvattingen en vormen delen, zoals romantiek, naturalisme of modernisme.

De historische, maatschappelijke en biografische omstandigheden waarin een tekst ontstaat en wordt gelezen; kennis daarvan kan de interpretatie verdiepen of bijstellen.

Het door de leerling bijgehouden overzicht van gelezen literaire werken met aantekeningen en verwerkingen, dat dient als basis voor het mondelinge literatuurgesprek.

Een tekst die de vorm of stijl van een andere tekst nabootst om die belachelijk te maken of er kritisch op te reageren; een vorm van intertekstualiteit.