De film is beter, want je snapt tenminste wat er gebeurt
Een vwo 6-klas vergelijkt een roman met de verfilming ervan. In de roman wordt alles gefilterd door een ik-verteller die zijn herinneringen reconstrueert en geregeld toegeeft dat hij zich details niet meer precies herinnert; de film werkt met een grotendeels alwetende camera en een spaarzame voice-over. Na afloop zegt leerling A: 'De film is beter, want je snapt tenminste wat er gebeurt; in het boek blijft alles vaag.' Leerling B zegt: 'Een film kan nooit literair zijn, het is per definitie een versimpeling.' De docent wil dat leerlingen leren oordelen over de verhouding tussen medium en effect, en niet in een boek-versus-film-rangorde blijven hangen. De klas schrijft een betoog van 500 woorden; ongeveer de helft van de leerlingen heeft de roman niet uitgelezen en kent alleen de film.
1. Beoordeel beide uitspraken: welke vooronderstelling over 'beter' en over 'literair' moet je ter discussie stellen?
Read the worked answer
Leerling A gebruikt helderheid als universele maatstaf, maar verpakt dat als een kwaliteitsoordeel. Wat hij feitelijk zegt, is dat de film toegankelijker is. Dat is een constatering over begrijpelijkheid, niet over kwaliteit. De vraag die je moet terugzetten is: toegankelijker voor wie, en ten koste van welk effect? Een roman die de lezer in het ongewisse laat over de betrouwbaarheid van de verteller, doet dat niet omdat de schrijver het niet duidelijker kon, maar omdat de twijfel het onderwerp is. Vul je die twijfel in, dan verdwijnt het boek.
Leerling B maakt de omgekeerde fout: hij behandelt 'literair' als een eigenschap van papier. Film heeft eigen middelen om gelaagdheid, subjectiviteit en ambiguïteit te realiseren, via cameravoering, montage, geluid en kleur. De vraag is niet of een film literair kan zijn, maar of een verfilming het effect van de brontekst weet te vertalen of vervangt door iets anders. Beide uitspraken moeten dus van een rangorde worden omgezet in een vergelijking van middelen en effecten.
2. Leg uit hoe de keuze voor een ik-verteller met een onbetrouwbaar geheugen in de film vertaald kan worden, en wat er in die vertaling verloren kan gaan. Noem twee middelen.
Read the worked answer
Een eerste middel is de voice-over die niet synchroon loopt met het beeld: de stem vertelt wat de hoofdpersoon zich meent te herinneren, terwijl het beeld iets anders laat zien. De kijker krijgt dan dezelfde dubbele laag als de lezer. Een tweede middel is de subjectieve camera met wisselende scherptediepte of herhaalde, nét andere flashbacks van dezelfde scène, zodat de kijker merkt dat de herinnering telkens opnieuw wordt ingekleurd.
Wat verloren gaat, is de directe toegang tot het innerlijk. De roman kan een gedachte opschrijven die de verteller zelf niet doorziet; de film moet die ondoorzichtigheid externaliseren en wordt daardoor vaak explicíeter dan het boek. Ook het leestempo verdwijnt: de lezer kan bij een tegenstrijdigheid terugbladeren en twijfelen, terwijl de film doorgaat. Daardoor kan een verfilming trouw zijn aan de gebeurtenissen en toch ontrouw aan de ervaring. Dat onderscheid is precies wat leerlingen moeten leren benoemen: trouw aan de plot is iets anders dan trouw aan het effect.
3. Formuleer een beoordelingscriterium voor het betoog waarmee je de discussie uit de 'beter'-impasse haalt.
Read the worked answer
Criterium: het betoog benoemt één effect dat in beide versies een rol speelt, wijst voor elk medium twee concrete middelen aan waarmee dat effect wordt gerealiseerd, en geeft per medium een beargumenteerd oordeel over de geslaagdheid in plaats van een rangorde. Een leerling die schrijft dat de film het effect van de onbetrouwbare herinnering versterkt door de voice-over tegen het beeld te zetten, voldoet; een leerling die schrijft dat de film beter is omdat je hem snapt, niet.
Dit criterium heeft een bijkomend voordeel: het is ook haalbaar voor de leerlingen die de roman niet hebben uitgelezen. Zij moeten dan wel een keuze maken en die verantwoorden, bijvoorbeeld door zich te beperken tot de scènes die in beide versies voorkomen. Ik zou dat niet verbieden maar juist benoemen als beperking van hun betoog, zodat de beoordeling gaat over de kwaliteit van de argumentatie en niet over de vraag of iemand het boek wel braaf heeft uitgelezen.