Parallelle kwinten en een verdubbelde leidtoon in een vierstemmige harmonisatie
Een leerling harmoniseert voor het schoolexamen een sopraan in F groot, één akkoord per maat, vierstemmig (sopraan–alt–tenor–bas). De sopraan is: f1 – g1 – a1 – g1 – f1 – e1 – f1. De leerling levert in: maat 1 (f1–a1–c1–f), maat 2 (g1–d1–bb–g), maat 3 (a1–f1–c1–f), maat 4 (g1–e1–c1–c), maat 5 (f1–f1–d1–bes), maat 6 (e1–g–c1–c), maat 7 (f1–a1–c1–f). De docent omcirkelt maat 4, 5 en 6. Tussen maat 4 en 5 gaan bas en sopraan samen een grote secunde omlaag; in maat 6 staat de e zowel in de sopraan (e1) als in de tenor (e). De rubric eist 'klassieke stemvoering met correcte verdubbeling, cantus firmus blijft ongewijzigd'. De leerling verdedigt zich: 'Mijn gitaardocent zegt dat parallelle kwinten juist vet klinken, en in de popmuziek doet iedereen het.'
1. Benoem de fout tussen maat 4 en maat 5, leg uit waarom dit in deze stijl een fout is, en geef een correctie waarbij de sopraan (het cantus firmus) ongewijzigd blijft.
Read the worked answer
Tussen maat 4 en 5 bewegen bas en sopraan beiden een grote secunde omlaag: c–g1 is een reine kwint, bes–f1 is opnieuw een reine kwint. Zelfde interval, zelfde richting, dus parallelle kwinten. In een vierstemmige klassieke zetting verliezen de stemmen daardoor hun zelfstandigheid: de sopraan verdubbelt de bas in een andere ligging en het akkoord schuift als een blok in plaats van dat vier lijnen elkaar tegenspelen. Omdat de sopraan vastligt, moet de bas wijken. Twee werkbare correcties: (1) maak van maat 4 een C7 (c–e–g–bes) en los op naar F in maat 5; de bas gaat dan c→f (kwart omhoog) en de sopraan g1→f1, zodat er een kwint naar een octaaf ontstaat in plaats van een parallelle kwint. (2) Houd C majeur en zet in maat 5 d klein (d–f–a) met de bas op d; de sopraan f1 is dan de terts en de kwintenbeweging verdwijnt. In beide gevallen moet de rest van de zin (maat 6–7) opnieuw worden gecontroleerd, want een lokale correctie kan elders nieuwe fouten maken.
2. Wat is het probleem met de verdubbeling in maat 6, en hoe verbeter je die zonder de sopraan te veranderen?
Read the worked answer
In maat 6 staat C majeur (c–e–g) met de e twee keer: als e1 in de sopraan en als e in de tenor. In F groot is e de leidtoon, en die hoort bij een oplossing naar de tonica omhoog te gaan naar f. Wordt de leidtoon verdubbeld, dan moeten twee stemmen naar f, wat een octaaf of unisono op f oplevert, of één van beide stemmen moet tegen de regel in omlaag wijken. Verdubbel daarom liever de grondtoon of de kwint: bas c, tenor c1, alt g, sopraan e1. De sopraan lost dan netjes e1→f1 op, terwijl tenor en alt kunnen dalen of blijven liggen. Merk op dat je hiermee ook de octaafverdubbeling van de leidtoon (e en e1) vermijdt, die in strikte stijl net zo goed als fout wordt gerekend.
3. Reageer op de verdediging van de leerling: is de regel 'geen parallelle kwinten' een natuurwet of een stijlconventie? Beargumenteer wanneer de leerling gelijk zou hebben.
Read the worked answer
De regel is een stijlconventie, geen natuurwet. In de vierstemmige klassieke en kerkelijke stijl is het ideaal dat elke stem een zelfstandige melodie is; parallelle kwinten en octaven smelten twee stemmen samen tot één beweging en worden daarom als fout gerekend. In pop-, rock- en gitaarmuziek geldt een ander uitgangspunt: parallelle drieklanken en power chords zijn daar een bewust klankmiddel en er is geen zelfstandige stemvoering om te beschermen. De leerling heeft dus inhoudelijk een punt, maar past het verkeerde normenstelsel toe: de opdracht vraagt expliciet een klassieke zetting, dus binnen dit examen geldt de klassieke conventie. Een afwijking is alleen verdedigbaar als de leerling in de analyse laat zien dat hij de conventie kent en gemotiveerd voor een andere stijl kiest - bijvoorbeeld door dezelfde passage ook in pop-idioom te harmoniseren en de twee versies te vergelijken.