Transponeren voor een schoolconcert: zangeres, klarinet in bes, hoorn in f en capo
Voor het eindexamenconcert bewerkt een leerling een popsong voor zang, klarinet in bes, hoorn in f en akoestische gitaar. De opname staat in E groot; de zanglijn loopt van b (klein octaaf) tot e2. De zangeres zegt: 'Onder de a wordt het hees, boven de d2 krijg ik het niet meer zuiver.' De klarinettist wil hooguit twee kruizen of mollen in zijn partij. De hoornist speelt het liefst een partij in F of C geschreven. De gitarist kan een capo gebruiken en wil zo veel mogelijk open akkoorden houden. De leerling overweegt drie toonsoorten: D groot (een hele toon lager), C groot (een grote terts lager) en Bes groot (een tritonus lager). Er is één repetitie en de deadline is over drie dagen, dus er kan niet meer worden geschoven met de toonsoort.
1. Bereken voor elk van de drie toonsoorten het klinkende bereik van de zangstem en beargumenteer welke toonsoort je kiest. Maak onderscheid tussen harde en zachte eisen.
Read the worked answer
Oorspronkelijk: b tot e2 (B3–E5). (a) D groot, een hele toon lager: a tot d2. De zangeres zit precies op haar ondergrens en haar plafond; de hoge d2 is het grootste risico. (b) C groot, een grote terts lager: g# tot c2. De g# ligt een halve toon onder haar ondergrens, de rest zit ruim binnen het bereik. (c) Bes groot, een tritonus lager: f tot bes1. Alles valt ruim binnen het bereik, maar de melodie komt erg laag te liggen, wat de tekstverstaanbaarheid en de klank schaadt. De harde eis is het bereik van de zangeres: zij kan fysiek niet 'iets meer' geven, terwijl een klarinettist desnoods vier kruizen speelt. De zachte eisen zijn het aantal voortekens bij de klarinet en het comfort van de hoornist. Mijn keuze is D groot, mits de hoge d2 alleen op een beklemtoonde lettergreep voorkomt; is dat niet zo, dan C groot, waarbij de g# als doorgangsnoot verdedigbaar is. Bes groot valt af op tessituur.
2. Geef voor je gekozen toonsoort (D groot) de geschreven toonsoort en de eerste geschreven noot voor de klarinet in bes en voor de hoorn in f. De melodie begint op de laagste toon.
Read the worked answer
Klarinet in bes klinkt een grote secunde lager dan er genoteerd staat; je schrijft dus een grote secunde hoger dan de klinkende toonsoort. Bij klinkend D groot hoort geschreven E groot (vier kruizen: F#, C#, G#, D#). De laagste melodietoon klinkt als a (A3) en wordt voor de klarinet geschreven als b (B3). Hoorn in f klinkt een reine kwint lager dan genoteerd; je schrijft een reine kwint hoger. Bij klinkend D groot hoort geschreven A groot (drie kruizen). Dezelfde klinkende a wordt voor de hoorn geschreven als e1 (E4). Controle: klarinet geschreven b klinkt a, hoorn geschreven e1 klinkt a - beide instrumenten spelen dus dezelfde klinkende toonhoogte als de zangeres, ondanks verschillende notatie. De klarinet krijgt meer voortekens dan de wens van de speler, maar dat is een zachte eis; het alternatief kost de zangeres haar tessituur.
3. Hoe kan de gitarist in D groot klinken met C-grepen, en welke akkoorden ontstaan dan? Betrek de octaaftranspositie van de gitaar in je antwoord.
Read the worked answer
Een capo verkort de snaarlengte en verhoogt de klinkende toonhoogte met een halve toon per fret. Wil de gitarist in D klinken met C-vormen (C, F, G, Am - weinig barregrepen), dan zet hij de capo op de tweede fret: elke C-vorm klinkt dan een hele toon hoger. C→D, F→G, G→A, Am→Bm. Het akkoordschema van het origineel (a–F–C–G) wordt in D: b–G–D–A. Met capo 2 en C-grepen speelt de gitarist dus Am–F–C–G, dat klinkt als Bm–G–D–A. Let op: de gitaar is een transponerend instrument en klinkt een octaaf lager dan genoteerd. Dat verandert de akkoordnamen niet, maar wel de notatie in de partituur: een geschreven c1 klinkt als c, wat bij een vierstemmige partituur verwarring kan geven als je niet consequent transponeert.