Twaalf pulsen, achttien pulsen: notatie van een Ewe-trommelensemble
Een leerling transcribeert voor een werkstuk een opname van een Ewe-trommelensemble. De kagan (bel) speelt een patroon van twaalf pulsen: x . x . x x . x . x . x, met slagen op puls 1, 3, 5, 6, 8, 10 en 12. De zangmelodie herhaalt elke 24 pulsen. De dansers zetten hun voet neer op puls 1, 5 en 9 van elke cyclus van twaalf. De atsimevu (hoofdtrommel) speelt een frase die elke 18 pulsen terugkeert. De leerling wil alles in één maatsoort noteren, twijfelt tussen 12/8 en 6/8, en vraagt zich af of de frase van 18 pulsen 'fout' is of dat de maatsoort moet veranderen. De docent eist dat de notatie de relatie tussen de partijen zichtbaar maakt en dat de leerling verantwoordt waar de maat begint.
1. Beargumenteer of je 12/8 of 6/8 kiest, en bepaal waar de maat begint. Gebruik de gegevens over de bel, de zang en de voetstappen.
Read the worked answer
De kleinste eenheid waarin de bel zich volledig herhaalt is twaalf pulsen; geen enkele partij herhaalt zich per zes pulsen. Kies daarom 12/8, met vier gepunteerde kwartnoten als beat: één maat bevat precies één volledige cyclus van de bel. In 6/8 zou je twee maten per cyclus krijgen, waardoor het patroon van zeven slagen over een maatgrens heen loopt en de notatie suggereert dat er elke zes pulsen iets 'opnieuw begint' - dat is niet zo. De zang van 24 pulsen is dan twee 12/8-maten, wat de verhouding tot de bel zichtbaar maakt. De maat begint op puls 1, waar de eerste slag van de bel samenvalt met het begin van de zangfrase. De voetstappen op puls 1, 5 en 9 vallen elke vier pulsen en vormen zo een 4:3-verhouding tegen de beat van drie pulsen: een cross-ritme dat je in 12/8 direct kunt zien en in 6/8 zou moeten uitrekenen over bar-lijnen heen.
2. Hoe verhoudt de frase van 18 pulsen zich tot de cyclus van 12? Is die frase 'fout', en hoe noteer je haar?
Read the worked answer
18 is geen deler of veelvoud van 12: 18 : 12 = 3 : 2. Twee frases van de atsimevu duren 36 pulsen en dat is precies drie belcycli, dus na 36 pulsen vallen alle partijen weer samen. De frase is dus niet fout, maar een cross-ritme van 3 tegen 2: binnen één belcyclus neemt de trommelfrase anderhalve cyclus in beslag. Notatie: handhaaf de 12/8-maat als maatsoort (de cyclus bepaalt het metrum, niet de trommelfrase) en noteer de atsimevu met overgebonden noten over de maatgrens, of zet de frase in een aparte balk met een haakje van 18 pulsen en startmarkeringen op puls 1, 19 en 37 van een hulp raster van 36 pulsen. Zo blijft zichtbaar dat de bel na 12 pulsen opnieuw begint terwijl de trommel doorklinkt. De fout die je moet vermijden is de maatsoort aanpassen aan de trommelfrase: dan verlies je de relatie met de bel, de zang en de dans.
3. Dezelfde belpartij kan ook beginnen op puls 5 (een rotatie van het patroon). Leg uit waarom je die rotatie niet vrij mag kiezen en waaraan je de juiste oriëntatie vaststelt.
Read the worked answer
Een rotatie verandert geen enkele slag, maar wel welke slag op de maat valt en dus hoe het patroon tegen de andere partijen klinkt: dezelfde reeks krijgt een andere spanning en een ander gevoel van 'thuis'. De oriëntatie is daarom geen vrije keuze maar een interpretatieve beslissing die je moet onderbouwen. Je stelt haar vast aan de hand van de partijen die niet rotationeel vrij zijn: het begin van de gezongen frase (elke 24 pulsen), de voetstappen van de dansers (elke vier pulsen vanaf puls 1), de reactiepatronen van de andere trommels en de plaats waar de tekst begint. In deze transcriptie vallen de eerste slag van de bel, het begin van de zang en de eerste voetstap samen op puls 1; dat is het sterkste argument voor de gekozen oriëntatie. Noteer die onderbouwing in je werkstuk, want een lezer die alleen de notatie ziet, kan de rotatie niet controleren.