HAVO NLT key terms

Systematische werkwijze waarbij je vanuit een vraag een hypothese opstelt, een experiment of waarneming ontwerpt, gegevens verzamelt en conclusies toetst. Herhaalbaarheid en controle van variabelen zijn daarbij essentieel.

Een toetsbare en voorlopige verklaring of voorspelling die je met waarnemingen of experimenten kunt bevestigen of verwerpen. Een goede hypothese is concreet genoeg om meetbare voorspellingen uit af te leiden.

De factor die de onderzoeker bewust varieert of kiest, bijvoorbeeld de temperatuur of de concentratie. Je onderzoekt hoe veranderingen hierin de afhankelijke variabele beïnvloeden.

De grootheid die je meet of waarneemt als reactie op de onafhankelijke variabele, zoals groeisnelheid of zuurgraad. De waarde ervan hangt af van wat de onderzoeker verandert.

Groep of situatie waarin de onafhankelijke variabele niet wordt toegepast, zodat je het effect van de behandeling kunt vergelijken. Zonder controlegroep kun je niet vaststellen of een verandering door de ingreep komt.

De mate waarin een gemeten waarde kan afwijken van de werkelijke waarde door beperkingen van het instrument of de meetmethode. Je geeft haar vaak aan met een foutmarge of significantie.

Het afstellen van een meetinstrument met behulp van een bekend referentiepunt, zodat de metingen betrouwbaar zijn. Een ongekalibreerde sensor kan systematisch te hoge of te lage waarden geven.

Vereenvoudigde weergave van een systeem of proces waarmee je voorspellingen kunt doen of inzicht kunt krijgen. Modellen laten bewust details weg en gelden alleen binnen hun geldigheidsgebied.

Het doorrekenen van een model in de tijd om te zien hoe een systeem zich onder bepaalde omstandigheden gedraagt. Simulaties zijn nuttig als experimenteren in het echt te duur, te gevaarlijk of te langzaam is.

Manier van analyseren waarbij je een verschijnsel bekijkt als geheel van samenhangende onderdelen met terugkoppelingen. Je let op relaties tussen componenten in plaats van alleen op losse onderdelen.

Situatie waarin de uitkomst van een proces de oorzaak van dat proces beïnvloedt. Bij negatieve terugkoppeling wordt een afwijking tegengewerkt, bij positieve terugkoppeling juist versterkt.

Onderdeel dat een fysische grootheid zoals temperatuur, licht of beweging omzet in een elektrisch signaal dat verder verwerkt kan worden. Sensoren vormen de invoer van veel meet- en regelsystemen.

Onderdeel dat een elektrisch stuursignaal omzet in een fysische actie, zoals een motor, klep of verwarmingselement. De actuator voert uit wat een regelsysteem besluit.

Systeem dat met een sensor een grootheid meet, die vergelijkt met een gewenste waarde en via een actuator bijstuurt. Zo blijft de grootheid ondanks verstoringen rond de ingestelde waarde.

Overgang van de ene energievorm naar de andere, bijvoorbeeld van elektrische energie naar warmte en licht in een lamp. Bij elke omzetting ontstaat warmte en gaat een deel van de bruikbare energie verloren.

Verhouding tussen de nuttig gebruikte energie en de toegevoerde energie, vaak uitgedrukt in procenten. Een rendement boven de honderd procent is onmogelijk vanwege de wet van behoud van energie.

Overzicht van alle warmtestromen die een systeem in- en uitgaan, plus de opgeslagen warmte. De balans laat zien of een systeem opwarmt, afkoelt of in evenwicht is.

Maatregel om warmtetransport door geleiding, stroming of straling te beperken, bijvoorbeeld met een isolatielaag of vacuüm. Goede isolatie verkleint warmteverlies en verbetert het rendement.

Energiebron die op menselijke tijdschaal niet uitgeput raakt, zoals zon, wind, waterkracht en aardwarmte. Het gebruik ervan stoot doorgaans weinig of geen broeikasgas uit.

Hoeveel energie per kilogram of per volume-eenheid in een brandstof of opslagmedium zit. Een hoge energiedichtheid maakt opslag en transport compact, maar vraagt soms zwaardere veiligheidsmaatregelen.

Oplaadbaar apparaat dat chemische energie opslaat en bij ontladen omzet in elektrische energie. Capaciteit, laadtijd en levensduur zijn belangrijke eigenschappen bij toepassing in voertuigen of apparaten.

Kenmerk dat hoort bij een bepaalde stof en niet afhangt van de hoeveelheid ervan, zoals dichtheid, smeltpunt of oplosbaarheid. Zulke eigenschappen helpen stoffen te identificeren en te scheiden.

Massa per volume-eenheid van een stof, uitgedrukt in bijvoorbeeld kilogram per kubieke meter. Dichtheid bepaalt of een voorwerp zinkt of blijft drijven in een vloeistof.

Hoeveelheid opgeloste stof per volume-eenheid oplossing, bijvoorbeeld in mol per liter. Concentratie beïnvloedt reactiesnelheid, osmose en de werking van enzymen.

Techniek om mengsels te splitsen op basis van verschillen in stofeigenschappen, zoals filtreren, destilleren of extraheren. De keuze hangt af van de eigenschappen die de componenten onderscheiden.

Scheidingsmethode waarbij je een mengsel verhit en de damp met het laagste kookpunt apart condenseert. Geschikt voor het scheiden van vloeistoffen met verschillende kookpunten.

Eiwit dat een biochemische reactie versnelt zonder zelf verbruikt te worden. Elk enzym werkt optimaal bij een bepaalde temperatuur en zuurgraad en is specifiek voor zijn substraat.

Vermogen van een organisme om inwendige omstandigheden zoals temperatuur, zuurgraad en glucosegehalte binnen nauwe grenzen te houden. Regelkringen met terugkoppeling zorgen voor dit evenwicht.

Molecuul dat de erfelijke informatie van een organisme bevat in de volgorde van basenparen. Genen op het DNA bevatten de code voor eiwitten die eigenschappen en processen bepalen.

Proces waarbij de code van een gen wordt afgelezen en omgezet in een keten van aminozuren die tot een eiwit vouwt. Dit gebeurt in cellen via transcriptie en translatie.

Het bewust veranderen van erfelijk materiaal van een organisme door een gen in te brengen, uit te schakelen of aan te passen. Toepassingen variëren van gewasverbetering tot medische behandelingen.

Vakgebied dat morele vragen rond biologische en medische toepassingen onderzoekt, zoals genetische modificatie, dierproeven of orgaandonatie. Het weegt belangen van individu, samenleving en natuur tegen elkaar af.

Systematische inschatting van de kans dat iets misgaat en hoe ernstig de gevolgen dan zijn. Op basis daarvan bepaal je welke maatregelen nodig zijn om het risico te beperken.

Methode om de milieubelasting van een product te beoordelen over de hele keten van grondstof tot afval. Je brengt daarbij energie, water, emissies en afval per fase in kaart.

Proces waarin stoffen of materialen herhaald worden gebruikt of omgezet, zoals de koolstofkringloop of hergebruik van materialen. Kringlopen sluiten afvalstromen zoveel mogelijk.

Eerste werkende uitvoering van een ontwerp waarmee je functionaliteit en knelpunten test. Op basis van testresultaten pas je het ontwerp aan voordat het in productie gaat.

Stapsgewijze aanpak om van een probleem tot een werkende oplossing te komen: analyse, eisen opstellen, ontwerpen, bouwen, testen en bijstellen. Eisen en randvoorwaarden sturen daarbij elke keuze.

Het herhaald doorlopen van ontwerp- of onderzoeksstappen, waarbij je na elke ronde leert van resultaten en verbetert. Itereren leidt meestal sneller tot een goed werkend resultaat dan één enkele poging.